Μελέτη για την ανάπτυξη της Α. Μ. Θ με βάση το πολιτιστικό της απόθεμα

* Η μελέτη εκπονήθηκε για την περίοδο 2000-2006 για λογαριασμό της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

Η εργασία αποβλέπει στο να προτείνει στοιχεία για την περιφερειακή ανάπτυξη της Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης με βάση το πολιτιστικό απόθεμα που διαθέτει η περιοχή, όλων των θεματικών μορφών και περιόδων, με ισόρροπη ενδοπεριφερειακή κατανομή και σκοπό την αξιοποίησή του σε στόχους ανάπτυξης κ’ / ή συνοχής. Θα ληφθεί υπόψη μια πιο ολοκληρωμένη θεώρηση ως προς τις λοιπές πολιτικές (εκπαίδευση, μεταφορών, κοινωνική, τουριστική, σύγχρονα μέσα διαχείρισης κ.ά.) καθώς και γεωγραφικών πληροφοριακών συστημάτων κ. ά.
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΓΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ
Εισαγωγικά σημειώνουμε αυτό που πρέπει να ληφθεί κατ’ εξοχήν υπόψη σ’ έναν σοβαρό σχεδιασμό για κάθε ανάπτυξη: διότι ακριβώς οι διάφοροι πόροι (συγκεντρώσεις πληθυσμού, δραστηριοτήτων, φυσικών πόρων κ.ά., που παρουσιάζουν συγκεκριμένη κατανομή στο χώρο ) είναι πάντοτε πεπερασμένοι, επιζητείται με τη λογική χρήση τους η μεγιστοποίηση του κοινωνικού οφέλους.
Όμως, η ανομοιόμορφη κατανομή της ανάπτυξης στο χώρο, που αποτελεί σχεδόν πάντα τον κανόνα, καθιστά αναγκαία μια ενεργή περιφερειακή πολιτική, δηλ. την καλύτερη κατανομή των πόρων ώστε να μειωθούν οι ανισότητες και να υπάρξει μια μεγιστοποίηση της χωρικής κατανομής της ανάπτυξης.
Παρατηρείται επίσης ότι οι σκοποί αναφέρονται σε συγκεκριμένη χρονική περίοδο, ενώ τα μέσα τα διαμορφώνουν και τα υλοποιούν οι φορείς.
Τα εθνικά κράτη είναι εκείνα που, κατά πρώτο λόγο, πρέπει να λύσουν τα περιφερειακά τους προβλήματα ( με την κατασκευή των υποδομών και την ενίσχυση των επενδύσεων ) και γνώμονα τη δημιουργία απασχόλησης. Αλλά και η ευρωπαïκή περιφερειακή πολιτική συντονίζει τις εθνικές περιφερειακές πολιτικές, ενώ επίσης εναρμονίζει τις διάφορες πολιτικές και τα χρηματοδοτικά μέσα της Ε.Ε. για να τους δίνει μια «περιφερειακή διάσταση» και να αυξάνει έτσι την επίδρασή τους στις περιοχές που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη ενίσχυσης.
Ο συνδυασμός των σκοπών της γενικής αναπτυξιακής και της περιφερειακής πολιτικής αποτελεί επίσης κύριο μέλημα, με κριτήριο την αποτελεσματικότητα και την ισότητα, για καλύτερα δυνατά αποτελέσματα.
Όλο και περισσότερο, παράλληλα με τα παραδοσιακά μέσα περιφερειακής πολιτικής (όπως υποδομές, επιδοτήσεις, φορολογικά κίνητρα, πιστωτικά κίνητρα, θεσμικά μέτρα, έλεγχοι και αντικίνητρα), εφαρμόζονται και τα νέα μέσα περιφερειακής πολιτικής : ενίσχυση του ρόλου των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, τεχνοπόλεις, καινοτομία και νέα τεχνολογία, τοπική ανάπτυξη. Πιο ειδικά, η τοπική ανάπτυξη προσφέρει το μοντέλο της ολοκληρωμένης και ενδογενούς ανάπτυξης, που κάνει την εμφάνισή του από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, ως επακόλουθο της κρίσης της βαριάς βιομηχανίας και των αστικο-βιομηχανικών κέντρων. Με τον όρο τοπική εννοείται πλέον η ανάπτυξη, όπου οι τοπικοί φορείς (Τοπική Αυτοδιοίκηση, επιμελητήρια, επαγγελματικές οργανώσεις, σύνδεσμοι κ.λπ.) συμμετέχουν ενεργά στη διαδικασία, ενώ γίνεται αξιοποίηση των τοπικών πλεονεκτημάτων, βάσει της λογικής ότι όλες οι χωρικές μονάδες διαθέτουν πόρους που μπορούν να αξιοποιηθούν καλύτερα με την ενεργοποίηση της τοπικής επιχειρηματικότητας και του πληθυσμού.
2. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
Όλο και περισσότερο αναγνωρίζεται πως ο τομέας του πολιτισμού διαθέτει και μια καθαρά περιφερειακή διάσταση2, ενώ, όπως θα προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε στη συνέχεια και στο παράδειγμα της περιφέρειας της Ανατολικής Μακεδονίας- Θράκης, αυτό εφαρμόζεται με ολοκληρωμένα, πολυετή και πολυτομεακά, τομεακά και περιφερειακά επιχειρησιακά προγράμματα, ή κατά πόσο τουλάχιστον καταβάλλεται προσπάθεια προς αυτή τη κατεύθυνση.
Ένα από τα μοντέλα της περιφερειακής ανάπτυξης, που προτάσσεται μάλιστα σε περιόδους κρίσης, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, είναι αυτό της ολοκληρωμένης ανάπτυξης3 των περιφερειών ή κρατών, όπου η μεγέθυνση, η ανάπτυξη ή η πρόοδος πετυχαίνεται με βοήθεια κυρίως ενδογενών παραγόντων. Προς αυτό αξιοποιούνται όλες οι πλουτοπαραγωγικές δυνατότητες και τα τοπικά πλεονεκτήματα (και βασικό πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι ακριβώς ο πολιτιστικός της πλούτος), ενώ η ισόρροπη ανάπτυξη επιδιώκεται μέσω της κινητοποίησης όλων των οικονομικών δραστηριοτήτων και με έμφαση στα τοπικά πλεονεκτήματα, καθώς και την ισόρροπη ανάπτυξη όλων των περιφερειακών μονάδων, και όχι λ.χ. μόνο των ευνοημένων κέντρων. Ο τύπος αυτός της ανάπτυξης, που αποδεικνύεται συχνά πιο ανθεκτικός στις αλλαγές και βιώσιμος, βασίζεται μεταξύ άλλων στην τοπική πρωτοβουλία και την επιχειρηματικότητα, είναι δηλ. ενδογενής, προέρχεται εν πολλοίς από την «βάση» και τους τοπικούς φορείς, επιδιώκει την συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, και των απλών κατοίκων ακόμη, ενώ δικαίως χαρακτηρίζεται ως δημοκρατικός. Στα μέσα για την ολοκληρωμένη ανάπτυξη συγκαταλέγονται και ο τουρισμός και ο πολιτισμός4. Κατά αυτόν τον τρόπο, και η πολιτιστική ανάπτυξη μπορεί να συμβάλλει στην συγκράτηση του πληθυσμού, την τόνωση της απασχόλησης καθώς και την άνοδο του επιπέδου διαβίωσης.
Το πλαίσιο για τα προαναφερθέντα τίθεται εν πολλοίς από την ίδια την Ευρωπαïκή Ένωση. Και πιο συγκεκριμένα, η Ε.Ε., μεταξύ άλλων, έχει προβεί ακόμη και στην διαπεριφερειακή συνεργασία για την πολιτιστική ανάπτυξη, λ.χ. με το πρόγραμμα CULTURE, ήδη από το 1996. Με το κείμενο «Πολιτική Συνοχής και Πολιτισμός, μια συνεισφορά στην απασχόληση», η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατύπωσε την άποψη ότι, οι πολιτιστικές δραστηριότητες δεν πρέπει να αποτελούν αντικείμενο δράσης μόνο του δημόσιου τομέα, αλλά και του ιδιωτικού προς την κατεύθυνση ενίσχυσης της απασχόλησης. Συνεπώς, θα πρέπει να ενισχυθούν οι καινοτόμες δραστηριότητες και σ’ αυτό τον τομέα, έτσι ώστε να αποτελέσει αντικείμενο αξιοποίησης και εκμετάλλευσης5.
Αναφέρεται επιπλέον η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής [COM (96) 512, 20 Νοεμβρίου 1996 ], με την οποία τονίζεται ότι είναι αναγκαίο να βελτιωθεί η συνέργια μεταξύ των διαρθρωτικών ταμείων και του πολιτισμού και προτείνει να εντατικοποιηθούν οι παρεμβάσεις των ταμείων στον πολιτιστικό τομέα , προκειμένου αυτός να συμβάλει περισσότερο στην περιφερειακή ανάπτυξη, ιδίως όσον αφορά τα μέσα ενημέρωσης, την κοινωνία των πληροφοριών, την πολιτιστική κληρονομιά και την περιφερειακή ταυτότητα.

Επίσης, στα διάφορα μοντέλα πόλων ανάπτυξης, βιομηχανικής ή γενικότερα οικονομικής, συνεκτιμάται στην ελκυστικότητά τους και η ανάπτυξη της πολιτιστικής υποστήριξης, η οποία συμβάλλει, μεταξύ άλλων, και στην βελτίωση του επιπέδου ζωής των εργαζομένων, που αποτελεί μια από τις προϋποθέσεις για μεγαλύτερη παραγωγικότητά τους στην εργασία, ενώ προσελκύει επίσης ανώτερα στελέχη και ευνοεί την εγκατάσταση επιχειρήσεων.
2.1. Πολιτισμός στα πλαίσια της Ε.Ε.
Σημειώνουμε πιο ειδικά πλέον ότι, οι δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον πολιτιστικό τομέα είναι σχετικά πρόσφατες και επιδιώκουν, μεταξύ άλλων, κυρίως τη διάσωση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς και την ενίσχυση των εργαζομένων στον πολιτιστικό τομέα, οι οποίοι χρειάζονται περισσότερη κοινωνική προστασία. Επιπλέον, ως μια από τις σύγχρονες ανάγκες, η πολιτιστική κληρονομιά εντάσσεται και στη γενικότερη στρατηγική για την απασχόληση της Ένωσης, μέσω επίσης της ενθάρρυνσης των τοπικών πρωτοβουλιών ανάπτυξης της απασχόλησης.
Συνειδητοποιείται πως για τη μείωση της ανεργίας απαιτείται όλο και περισσότερο μια ενεργητική πολιτική για την απασχόληση. Αυτή επιζητεί μια ριζικά νέα χρησιμοποίηση των εργαλείων που μπορούν να επηρεάσουν την απασχόληση, όπως μεταξύ άλλων η κατάργηση διοικητικών εμποδίων, διοικητικά κ.ά. κίνητρα, η νομοθεσία της εργασίας, και τα οποία συγκροτούν «τα εθνικά συστήματα απασχόλησης». Σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, τα κράτη μέλη είναι εκείνα που πρέπει να πάρουν την μεγάλη πλειοψηφία των μέτρων που χρειάζονται για την αντιμετώπιση της κατάστασης της απασχόλησης στη χώρα τους.
2.2. Η πολιτική απασχόλησης στη Συνθήκη του Άμστερνταμ
Ωστόσο, η Συνθήκη του Άμστερνταμ προχώρησε σε κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση και υπογράμμισε την ανάγκη της κινητοποίησης των διαφόρων κοινοτικών πολιτικών υπέρ της απασχόλησης.
Αυτές περιλαμβάνουν :
-την βελτίωση της απασχολησιμότητας, δηλ. παροχή στους ανέργους και στους εργαζόμενους γενικότερα των καλύτερων δυνατών ευκαιριών για να βρουν απασχόληση, ιδίως μέσω της κατάλληλης κατάρτισης,
-την ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος, με το να καταστήσουν ευκολότερη τη δημιουργία μιας νέας επιχείρησης και την αυτοαπασχόληση,
-την ενθάρρυνση της ικανότητας προσαρμογής, με την ανάπτυξη στρατηγικών για τη σύγχρονη και ευέλικτη οργάνωση της εργασίας, από κοινού με τους κοινωνικούς εταίρους, την εξέταση νέων ειδών συμβάσεων απασχόλησης, καθώς και τη θέσπιση κινήτρων για ατομική και ενδοεπιχειρησιακή περαιτέρω κατάρτιση,
-ενίσχυση των πολιτικών ισότητας ευκαιριών μεταξύ γυναικών και ανδρών και την βελτίωση της ένταξης των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην αγορά εργασίας.
Συγκεκριμένα, στη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας άρθρο 125 αναφέρεται : «Τα κράτη μέλη και η κοινότητα [η Ε.Ε.] εργάζονται […], για την ανάπτυξη συντονισμένης στρατηγικής για την απασχόληση, και δη για να προάγουν τη δημιουργία εξειδικευμένου, εκπαιδευμένου και ευπροσάρμοστου εργατικού δυναμικού, και αγοράς εργασίας ανταποκρινόμενης στις εξελίξεις της οικονομίας […]», το άρθρο 3 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας ορίζει ότι : «Σε όλες
8 Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισμού : Ευρωπαϊκή πολιτική απασχόλησης και κοινωνική πολιτική : μια πολιτική για τον άνθρωπο, 2000.

3.1. Στατιστικά στοιχεία
Η εναργέστερη συνειδητοποίηση του ρόλου που μπορεί να παίξει το πολιτιστικό απόθεμα και γενικά ο πολιτισμός στην ανάπτυξη μιας περιφέρεια και στην τόνωση της απασχόλησης ή συγκράτησης του πληθυσμού, διαφαίνεται και στον αναπτυξιακό σχεδιασμό της Ανατολικής Μακεδονίας- Θράκης.
Η περιφέρεια 9, που αποτελείται από τους νομούς Καβάλας, Δράμας, Ξάνθης, Ροδόπης και Έβρου10, καλύπτει το 10,7 % της έκτασης της χώρας (14. 157 τ.χλμ., 4η σε έκταση ανάμεσα στις 13 συνολικά ελληνικές περιφέρειες), ενώ σημαντικό χαρακτηριστικό της αποτελεί το γεγονός ότι ο πληθυσμός της (περ. 562.000 κάτοικοι, που αντιστοιχεί στο 5,3 % του συνολικού πληθυσμού του κράτους, δηλ. 7η μεταξύ των ελληνικών περιφερειών), από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 κ.ε. παρουσιάζει έναν οριακά θετικό ρυθμό μεταβολής, που παραμένει ωστόσο χαμηλότερος του ρυθμού του συνόλου της χώρας (όπου καταγράφεται κατά την τελευταία δεκαετία αύξηση σε ποσοστό περίπου 5 %). Το αρνητικό αυτό για την περιφέρεια φαινόμενο, συνυφασμένο με ποικίλους παράγοντες – πολιτικογεωγραφικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς – τείνει να επαναθεωρηθεί, σε συνάρτηση με την εκπόνηση αναπτυξιακών προγραμμάτων, που θα ήταν δυνατό να εφαρμοστούν αποδοτικά στην προκεχωρημένη αυτή ζώνη της Ευρωπαïκής Ένωσης.
Ιδίως τα κοινοτικά πλαίσια στήριξης για την περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, η οποία αποτελεί μία από τις ακρότερες ανατολικές και, κατ’ εξοχήν, ευαίσθητη επαρχία, τα οποία συχνά χαρακτηρίζονται γι’ αυτό και ως «πιλοτικά», με τα οποία τείνουν να αντιμετωπιστούν παλαιά αιτήματα της περιοχής, σε σημαντικό βαθμό, ανεκπλήρωτα, όπως η άρση της απομόνωσης, η ολοκληρωμένη και συστηματική εκμετάλλευση των φυσικών και πολιτιστικών, θα πρόσθετε κανείς, πόρων, καθώς και του ορυκτού πλούτου της, η πληρέστερη και ορθολογικότερη αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού της, η βελτίωση και, ακόμη, ο εκσυγχρονισμός των κοινωνικών και οικονομικών υποδομών.
Επιπλέον, η γεωπολιτική θέση της περιφέρειας, στοιχείο που συνέβαλε στο παρελθόν στην απομόνωση και την περιθωριοποίησή της, θα ήταν, αντίθετα σήμερα, δυνατό να συμβάλει, και αυτή, στην αναβάθμιση της περιοχής με την ανάπτυξη της συνεργασίας σε περιφερειακή βάση. Ήδη όμως, σε ευρύτερη πολιτική και οικονομική κλίμακα, η περιφέρεια προσφέρεται για να αποτελέσει σημείο διασταύρωσης και στήριξης ενός ευρύτερου δικτύου επικοινωνίας ανθρώπων και αγαθών, πολιτιστικής ακτινοβολίας ακόμη θα λέγαμε, που θα συνενώσει οργανικά τη Δυτική Ευρώπη με την Ανατολική Βαλκανική και τη δυτική παρευξείνια ζώνη – μέχρι και τη Ρωσία.
Σημαντική διαφοροποίηση παρουσιάζει ενδοπεριφερειακά ωστόσο η πληθυσμιακή της συγκρότηση σε σχέση με τις λοιπές περιφέρειες της χώρας, εξαιτίας της ύπαρξης της θρησκευτικής μειονότητας των μουσουλμάνων14. Ειδικότερα, το μουσουλμανικό στοιχείο κατανέμεται κυρίως στις πρωτεύουσες και στις ορεινές ζώνες των νομών Ξάνθης και Ροδόπης15. Σημειώνεται επίσης ότι πλέον έχουν εξασφαλισθεί όλες οι προϋποθέσεις για την ακώλυτη κοινωνική και οικονομική πρόοδο των ελλήνων μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων βιώνει σήμερα ελεύθερα στο ελληνικό κράτος και απολαμβάνει γνήσια ισονομία και ισοπολιτεία, ενώ, εν προκειμένω για το θέμα μας, έχει καταβληθεί φροντίδα να διατηρηθεί με κάθε τρόπο η πολιτιστική ταυτότητά του.
Εντούτοις, παραμένει καθοριστικό για τη δομή της κοινωνίας και την εσωτερική της διάρθρωση ο βαθμός και οι μορφές διαφοροποίησης μεταξύ των θρησκευτικών ομάδων της Δυτικής Θράκης16. Όπως συχνά κρίνεται, η μουσουλμανική μειονότητα δεν έχει ενταχθεί οργανικά στον κοινωνικό κορμό και δεν αξιοποιεί, σε ισότιμη βάση, τις ευκαιρίες και τις δυνατότητες που προσφέρονται στο πεδίο της οικονομίας και της παιδείας, με επιπτώσεις που τείνουν βαθμιαία να εκδηλωθούν στον πολιτικό τομέα υπό μορφή φυγόκεντρων τάσεων. Ως αιτίες αναφέρονται οι περιορισμένες αγροτικές ασχολίες (κυρίως σε ορεινές ή ημιορεινές περιοχές) στις οποίες είναι προσκολλημένοι, το ασαφές καθεστώς που διέπει τις ιδιοκτησίες τους, το χαμηλό μορφωτικό τους επίπεδο, οι επιφυλάξεις που έχουν αλλά και οι δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν ως προς την ένταξή τους στην τοπική οικονομία. Έτσι, στο πεδίο της οικονομίας παρατηρείται εσωστρέφεια με τη δημιουργία κλειστού κυκλώματος στους κόλπους της τοπικής αγοράς και εξωστρέφεια σ’ ότι αφορά την τοποθέτηση και την αξιοποίηση των εισοδημάτων τους, όπως επίσης στην παιδεία και στο πολιτικό πεδίο. Η πολιτεία αποβλέπει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων και δυνατοτήτων της, στη λήψη μέτρων ικανών να συμβάλουν στην αποκατάσταση ή στην αναδιάταξη των κοινωνικών ισορροπιών στο χώρο της Θράκης, όπου, θα πρόσθετε κανείς, και ο πολιτιστικός τομέας θα μπορούσε να αναλάβει, με τον παιδευτικό του ρόλο, το μερίδιο που του αναλογεί.
Και ως εκ τούτου, η περιφέρεια παράγει το 4,8 % του συνολικού Ακαθάριστου Εγχώριου Προïόντος της χώρας, ενώ σύμφωνα με στοιχεία του 1997, ο πρωτογενής τομέας απασχολεί το 40,1 % του ενεργού πληθυσμού της, ο δευτερογενής τομέας το 17,9 % και ο τριτογενής το 42,1 % (τα αντίστοιχα εθνικά ποσοστά είναι 19,8 %, 22,5 % και 57,7 % αντίστοιχα, για το 1997), με τάση ενίσχυσης του τριτογενούς τομέα και μείωσης του πρωτογενούς, ενώ ο δευτερογενής τομέας παραμένει περίπου στο ίδιο επίπεδο. Ιδίως ο τριτογενής τομέας παρουσιάζει, μεταξύ άλλων, αξιόλογα τουριστικά πλεονεκτήματα18. Όπως επισημαίνεται, αυτά εντοπίζονται όχι μόνο στο νησιωτικό χώρο (Σαμοθράκη, Θάσος) και στο παράλιο τμήμα της, αλλά και στους πλούσιους φυσικούς πόρους που περιλαμβάνει, καθώς και στους πολιτιστικούς, όπως τους παραδοσιακούς οικισμούς και τους αρχαιολογικούς της χώρους, στα θρησκευτικά της μνημεία. Κατά αυτόν τον τρόπο επιμηκύνεται η τουριστική περίοδος και προσφέρονται δυνατότητες περιηγητικού – περιπατητικού, ιαματικού, εκκλησιαστικού, αρχαιολογικού τουρισμού, ενώ δύναται να προσελκύσει έτσι τουρισμό υψηλής ποιότητας. Επιπλέον, η πολιτιστική δραστηριότητα στην Ανατολική Μακεδονία – Θράκη παρουσιάζεται έντονη και ποικιλόμορφη, με αξιόλογη ανάπτυξη των πολιτιστικών εκδηλώσεων σ’ όλους τους νομούς της περιφέρειας, όπου και διαπιστώνεται σημαντική ενίσχυση της τοπικής οικονομίας. Συμπερασματικά μπορεί να λεχθεί, ωστόσο, ότι η περιφέρεια εξαρτάται, κυρίως, από τον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα, καθώς η ανάπτυξη του τουρισμού και των υπηρεσιών είναι αργή, αφήνοντάς τους όμως περιθώρια βελτίωσης.
Κοινή διαπίστωση άλλωστε αποτελεί το γεγονός ότι, τα φυσικά πλεονεκτήματα της περιφέρειας Ανατολής Μακεδονίας – Θράκης παρέμειναν για δεκαετίες αναξιοποίητα, λόγω της απόστασής της από τα μεγάλα εσωτερικά αστικά κέντρα, των “κλειστών” βορείων συνόρων της, της απομόνωσής της, που ενδυναμώνονταν από το συγκεντρωτικό και γραφειοκρατικό σύστημα διοίκησης που ήθελε να αγνοεί κάθε είδους περιφερειακή ανάπτυξη. Στις γενικότερες χωροοικονομικές προστίθενται ασφαλώς και οι διοικητικές δυσλειτουργίες που εντοπίζονται στον θρακικό χώρο και απαιτούν άμεση και δραστική αντιμετώπιση.
Το κατά κεφαλή Ακαθάριστο Προïόν της περιφέρειας ανέρχεται στο 61,5 % του Κοινοτικού μέσου όρου, κατατάσσοντας την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη μεταξύ των πιο φτωχών περιφερειών της χώρας αλλά και του στόχου [προώθηση της ανάπτυξης και της διαρθρωτικής προσαρμογής των αναπτυξιακά καθυστερημένων περιφερειών, δηλ. εκείνων των οποίων το κατά κεφαλή ΑΕΠ είναι κατώτερο από το 75% του κοινοτικού μέσου όρου] της Ευρωπαïκής Ένωσης. Ωστόσο, η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναμένεται να αναβαθμίσει την θέση της.
Συμπερασματικά διαπιστώνεται για την περίοδο 1998 –2002 ότι, μολονότι σημειώθηκε αναστροφή της πληθυσμιακής συρρίκνωσης στην περιφέρεια, εντούτοις η επίδοση της οικονομικής βάσης και της αγοράς εργασίας κρίνεται υποτονική, κυρίως λόγω της κοστοβόρας προσαρμογής του παραγωγικού προτύπου στις νέες συνθήκες εγχώριου και διεθνούς ανταγωνισμού που επιδρούν αρνητικά ειδικά στις δραστηριότητες του πρωτογενή τομέα. Γι’ αυτό, μεγαλύτερη ευχέρεια προβλέπεται μελλοντικά στην προσέγγιση στόχων παρεμβάσεων που αφορούν βασικές και κοινωνικές υποδομές, συγκριτικά με τις παρεμβάσεις που εστιάζουν στην ενίσχυση της (παραγωγικής) ανταγωνιστικότητας και την ολοκληρωμένη ανάπτυξη περιοχών ειδικού ενδιαφέροντος (αστικός και ορεινός χώρος).

3.2.Πολιτιστική διάσταση της ανάπτυξης – μελέτη για τις εναλλακτικές μορφές τουρισμού με βάση αξιόλογα στοιχεία πολιτιστικού αποθέματος.
Ασφαλώς και για την περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης η επιδιωκόμενη πρόοδος στον οικονομικό τομέα κατά το παρελθόν να είχε αποβεί εις βάρος της ποιοτικής (πολιτιστικής και κοινωνικής) διάστασης της ανάπτυξης, που παρατηρείται ως γενικό φαινόμενο της όλης αναπτυξιακής προσπάθειας κατά τη μεταπολεμική περίοδο25. Η υποβάθμιση της “ποιότητας ζωής” στα αστικά κέντρα και η καταστροφή των μνημείων της πολιτιστικής κληρονομιάς, τα οποία θεωρήθηκαν ως τροχοπέδη στην όλη αναπτυξιακή διαδικασία , αφορά ασφαλώς κατά τα παρελθόντα έτη και τον ελλαδικό χώρο. Η συνειδητοποίηση, όπως προαναφέρθηκε, συνεπώς, της αναγκαιότητας μιας πολυδιάστατης ανάπτυξης οδήγησε στο να ενσωματωθεί η πολιτιστική διάσταση, που αναλύεται σε μακροοικονομικό (άνοδο της πολιτιστικής στάθμης του πληθυσμού και ποιοτική αναβάθμιση του εργατικού δυναμικού, με επενδύσεις στην εκπαίδευση και στην έρευνα) και μικροοικονομικό επίπεδο (διαμόρφωση εξωτερικών οικονομιών), στον εθνικό, περιφερειακό και τοπικό αναπτυξιακό σχεδιασμό.
Επίσης, επισημαίνεται ότι η ανταγωνιστικότητα του ελληνικού πολιτιστικού προϊόντος που επιδιώκεται κατά αυτόν τον τρόπο, εξαρτάται αφενός από το μέγεθος και την ποιότητα των επενδύσεων σε υποδομές, ανθρώπινο δυναμικό και νέες τεχνολογίες και αφετέρου από τον εκσυγχρονισμό των σχετικών με τον πολιτισμό δομών, τον αριθμό, την ποιότητα και την πληρότητα των σχετικών δικτύων και την διασύνδεσή τους με αντίστοιχα διεθνή δίκτυα (ψηφιακά και πολιτιστικά – χωρικά δίκτυα).
Μία πτυχή του θέματος αποτελεί καταρχήν η επιδίωξη της ανάπτυξης και προβολής εναλλακτικών μορφών τουρισμού27 που αναμένεται να έχει θετικότερα αποτελέσματα για την περιοχή, καθώς ειδικά για τον τουρισμό κρίνεται πιο αποτελεσματική η στόχευση συγκεκριμένων ομάδων πληθυσμού.
Όπως σημειώνεται, οι ομάδες αυτές έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που μπορούν να προσδιοριστούν ανάλογα με την κατηγορία , το είδος των ενδιαφερόντων τους, τη χώρα προέλευσης κ.λπ. Στα ιδιαίτερα αυτά χαρακτηριστικά οφείλει να ανταποκριθεί αντίστοιχα μια διαφοροποιημένη και εξειδικευμένη προσφορά, η οποία οφείλει να καλύψει με επάρκεια τις απαιτήσεις των αντίστοιχων κατηγοριών επισκεπτών.
Ο οικοτουρισμός και ο αγροτουρισμός, που μπορεί να συμβάλλουν σημαντικά στην οικονομική τόνωση των τοπικών κοινωνιών, μπορεί να συνδυαστεί και εν μέρει προϋποθέτει το πολιτιστικό απόθεμα. Παραδοσιακά κτίσματα σε διατηρητέους οικισμούς, παραδοσιακά αγροτόσπιτα, κάθε είδους άλλα κτήρια (πύργοι, χάνια, εγκαταλειμμένα μοναστήρια κ.λπ.) δύναται να τους αποδοθεί νέα χρήση για τη φιλοξενία επισκεπτών, εντάσσοντάς τα επωφελώς στην σύγχρονο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι, διατηρώντας και συνεισφέροντας παράλληλα στη διατήρηση της φυσιογνωμίας τους. Ο οικοτουρισμός, αλλά και οι άλλες μορφές τουρισμού, όπως ο θαλάσσιος τουρισμός, ο συνεδριακός επαγγελματικός τουρισμός, αφήνουν περιθώρια για από κοινού προσφορά εναλλακτικών δραστηριοτήτων προς τους ενδιαφερόμενους επισκέπτες με τον λεγ. πολιτιστικό τουρισμό.
Μια μορφή που κατεξοχήν μπορεί να αξιοποιεί το πολιτιστικό απόθεμα της περιφέρειας αποτελεί ο αρχαιολογικός τουρισμός, δεδομένου ότι η περιοχή παρουσιάζει σημαντικό αρχαιολογικό πλούτο, για τον οποίο καταρχήν ο ενδιαφερόμενος έχει τη δυνατότητα να ενημερωθεί τόσο μέσω των αρχαιολογικών χώρων όσο και μέσω των διάφορων αρχαιολογικών μουσείων που λειτουργούν στην περιοχή. Θα πρόσθετε κανείς τον όλο και σημαντικότερο ρόλο που καλείται να αναλάβει η ηλεκτρονική ή ψηφιακή προσπέλαση και ενημέρωση σχετικά με το πολιτιστικό προïόν και τα μνημεία στη σύγχρονη εποχή και σύμφωνα με τις απαιτήσεις του κοινού.

Ως σημαντικότεροι αρχαιολογικοί χώροι της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης υποδείχθηκαν καταρχήν οι εξής:
-Αρχαιολογικός χώρος Φιλίππων.
-Αρχαία πόλη της Θάσου.
-Αρχαιολογικός χώρος των Αβδήρων.
-Κοινότητα Θερμών – Ανάγλυφο του Μίθρα Ταυροκτόνου.
-Μακεδονικοί τάφοι.
-Τα ερείπια της αρχαίας πόλης Τοπείρου – οι αρχαίοι παραποτάμιοι οικισμοί
του Νέστου.
-Σαμοθράκη.
-Αρχαιολογικός χώρος Αμφίπολης
Παράλληλα στη περιοχή λειτουργεί σημαντικός αριθμός αρχαιολογικών μουσείων, όπως το Αρχαιολογικό μουσείο Καβάλας, το Αρχαιολογικό μουσείο Δράμας, το Αρχαιολογικό μουσείο Αβδήρων κ.ά.
Επιπλέον, ο θρησκευτικός τουρισμός αναφέρεται σε επισκέπτες οι οποίοι ενδιαφέρονται να επισκεφτούν και να προσκυνήσουν θρησκευτικούς τόπους σημαντικής ιστορικής αξίας. Στη γεωγραφική περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας –Θράκης λειτουργούν πολλές ιστορικής σημασίας εκκλησίες και μοναστήρια, τα οποία μπορούν να προσελκύσουν, όπως αναφέρεται30, το ενδιαφέρον των επισκεπτών αυτής της εξειδικευμένης μορφής τουρισμού.
Ενδεικτικά αναφέρεται από μελέτες ότι στο χωριό Λυδία του Νομού Καβάλας βρίσκεται η φυλακή του Αποστόλου Παύλου καθώς και το Βαπτιστήριο της Αγίας Λυδίας. Η Καβάλα ήταν η πρώτη πόλη της Ευρώπης που δέχτηκε το κήρυγμα του Χριστιανισμού από τον Απόστολο Παύλο, ενώ στην περιοχή βαπτίσθηκε η πρώτη Ευρωπαία Χριστιανή.
Παράλληλα, στην περιοχή λειτουργούν οι εξής μονές και εκκλησίες με μεγάλο ενδιαφέρον για τους επισκέπτες: Μονή Αγίου Παντελεήμονα, Μοναστήρι της Υπαπαντής, Μοναστήρι της Παναγίας της Παγγαιώτισσας, ο Ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου στη Σαμοθράκη, η βυζαντινή Παναγία Κοσμοσώτειρα στις Φέρες, η Μονή Κορνοφωλιάς, το Μοναστήρι της Παναγίας Φανερωμένης / Βαθυρρύακα,, τα Μοναστήρια της Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας, της Παναγίας της Καλαμού και η Μονή Παμμεγίστων Ταξιαρχών στην Ξάνθη.
Στην κατηγορία αυτή μπορεί να περιληφθούν και τα εκκλησιαστικά μουσεία, όπως αυτό της Δράμας, όπου εκτίθενται σπάνιες εικόνες και κειμήλια ή το εκκλησιαστικό μουσείο που λειτουργεί στην Ξάνθη, όπου εκτίθενται βυζαντινές εικόνες και χειρόγραφα του 12ου και 13ου αι.
Μία άλλη κατηγορία αποτελούν και τα μνημεία της οθωμανικής περιόδου, εφόσον μ’ αυτόν τον τρόπο προαχθεί η αλληλοκατανόηση σε μια πολυπολιτισμική περιοχή ή λ.χ. καταδειχθεί η στενή σχέση και συνέχεια της αρχιτεκτονικής πολλών κτηρίων μ’ αυτά της βυζαντινής περιόδου απ’ όπου συχνά εμπνεύσθηκαν.
Μία επιπλέον έκφανση αποτελεί και ο τουρισμός πόλεων, η γνωριμία της φυσιογνωμίας τους και μέσω των ιστορικών συνοικιών τους την διαχρονική τους εξέλιξη ή την κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων της έως την σύγχρονη εποχή.
Ο συνεδριακός και επαγγελματικός τουρισμός απαιτεί καταρχήν την ύπαρξη σημαντικών υποδομών, εκτός από ξενοδοχειακές μονάδες και σε συνεδριακούς χώρους και κάθε είδους υπηρεσίες προς τους συμμετέχοντες, που είναι αναγκαίο να χαρακτηρίζονται από υψηλή ποιότητα.. Ο συνεδριακός τουρισμός αποτελεί και ένα μέσο για τους συνέδρους , συνήθως μεσαίας ή υψηλής εισοδηματικής τάξης και μορφωτικού επιπέδου, να γνωρίσουν την περιοχή και τον πολιτισμό της, και πιθανόν να την επισκεφτούν ξανά ως τουρίστες πλέον και όχι ως σύνεδροι.

4. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΑΝ. ΜΑΚ. ΘΡΑΚΗΣ
Κρίνεται αναγκαίο η παράθεση των σημαντικότερων στοιχείων της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιφέρειας32, για τα οποία μέχρι στιγμής έχει ληφθεί μέριμνα διατήρησης και προβολής τους και μπορεί να αξιοποιηθούν μελλοντικά σε μια μορφή πολυδιάστατης ανάπτυξής της.
4.1. Προϋποθέσεις αξιολόγησής του
Εκκίνηση αποτελεί η παραδοχή ότι στην πολιτιστική ζωή της κοινωνίας συμμετέχουν και τη διαμορφώνουν περισσότεροι φορείς, που καθορίζονται από διάφορες πληθυσμιακές ομάδες και διαφορετικούς πολιτιστικούς πόρους (δημόσιες εγκαταστάσεις, πολιτιστικές επιχειρήσεις, πολιτιστική κληρονομιά/ περιβάλλον, πολιτιστικοί οργανισμοί, πολιτιστική εκπαίδευση και εκπαιδευτικοί πόροι, πολιτιστικός και περιβαλλοντικός τουρισμός, φεστιβάλ και εκδηλώσεις, θρησκευτικοί οργανισμοί, μέσα και δραστηριότητες μειονοτήτων).
Η αποτίμηση των πολιτιστικών πόρων γίνεται από διοικούσα επιτροπή με ποσοτικές (διεξαγωγή έρευνας, , κατάστρωση του προφίλ του πληθυσμιακού και πολιτιστικού δυναμικού) και ποιοτικές μεθόδους (οργάνωση εργαστηρίων και ασκήσεων πολιτιστικής χαρτογράφησης).

Τα στοιχεία της πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως αυτά που παρατίθενται στη συνέχεια, προκειμένου να αξιολογηθούν ορθότερα, εμπεριέχουν
-κοινωνικές – πολιτισμικές αξίες:
ιστορική, εκπαιδευτική – επιστημονική αξία, καλλιτεχνική αξία,
αισθητική αξία, πολιτισμική/συμβολική αξία, κοινωνική αξία, πνευματική/θρησκευτική αξία
-οικονομικές αξίες:
αξία “χρήσης”, είτε από τα αγαθά που μπορούν να καταναλωθούν άμεσα, είτε λόγω των υπηρεσιών που το αγαθό παρέχει ή θα ήταν δυνατόν να παρέχει στο μέλλον,
αξία “μη χρήσης”, που συνδέεται με την επιθυμία των πολιτών να διαφυλάσσουν τα πολιτιστικά τοπία, αν και δεν τα έχουν ακόμα επισκεφτεί, καθώς και η επιθυμία κληροδότησης του συγκεκριμένου αγαθού στις επόμενες γενεές.
4.2. Πολιτιστικό απόθεμα κατά νομούς
Νομός Ροδόπης
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Αρχαιολογικό μουσείο Κομοτηνής (κτίσμα του αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη, 1976): ευρήματα από προïστορική μέχρι και βυζαντινή εποχή που προέρχονται από τις αρχαίες πόλεις Παραδημή, Ξυλαγανή, τη Στρύμη, τη Μέση, τη Γαλήνη, τα Άβδηρα, την Πλωτινούπολη.
• Λαογραφικό μουσείο Κομοτηνής στο αρχοντικό Πεΐδη (χαρακτηριστικό δείγμα τοπικής λαϊκής αρχιτεκτονικής): περιλαμβάνει επίσης προσωπικά κειμήλια του αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρύσανθου (του Τραπεζούντος).
• Εκκλησιαστικό μουσείο Κομοτηνής: αντικείμενα εκκλησιαστικής χρήσης και κειμήλια της νεότερης ιστορίας της Κομοτηνής.
• Παλιά αγορά της Κομοτηνής.
• Βυζαντινά τείχη Κομοτηνής: χτίστηκε τον 4ου αι μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Θεοδόσοιο για την προστασία της Εγνατίας οδού.
• Παλιά Πόλη Της Κομοτηνής: κατοικείται κυρίως από Μουσουλμάνους.
• Βυζαντινός Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του 1800 (πάνω σε θεμέλια βυζαντινού ναού), όπου και η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας του 15ου-16ου αι..
• Μουσείο Καλαθοπλεκτικής των Ρωμά στην Κομοτηνή: δείγματα των Ρωμά από την περιοχή της Θράκης, των Ελλήνων του Εύξεινου Πόντου και της Ανατολικής Θράκης, των Πομάκων της ορεινής Ροδόπης.
• Εσκί Τζαμί της Κομοτηνής (η πόλη διαθέτει συνολικά 16 τζαμιά).
• Βυζαντινό μουσείο Κομοτηνής – Ίδρυμα Νικολάου Ζ. Παπανικολάου: βιβλιοθήκη, με εκδόσεις από τον 16ο αι. και μετά, εκκλησιαστικό μουσείο.
• Κέντρο λαïκών δρωμένων Κομοτηνής.
• Ρωμαïκά και βυζαντινά κτίσματα στη Κομοτηνή: Άγιος Χαράλαμπος.
• Βυζαντινή Αναστασιούπολη στη λίμνη Βιστωνίδα: οχυρωματικός περίβολος.
• Παπίκιον όρος: θεμέλια χριστιανικών ναών του 11-12ου αι., μοναστηριακών συγκροτημάτων, δεξαμενής, λουτρού κ.ά. του άλλοτε μοναστικού κέντρου.
• Αρχαιολογικός χώρος της βυζαντινής Μοσυνούπολης, στο χωριό Μίσχος.
• Βυζαντινό κάστρο στην περιοχή Καλές, στο δάσος της Νυμφαίας.
• Στρατιωτικό μουσείο Νυμφαίας: ιδρύθηκε το 2000, στην άλλοτε οχυρωματική Γραμμή Μεταξά. Αναμνηστικά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
• Θολωτός Μακεδονικός τάφος του 3ου αι. π.Χ. στο χωριό Σύμβολα.
• Αρχαιολογικός χώρος Μαρώνειας: τμήματα του τείχους, μνημειακή πύλη της εποχής του Αδριανού, Ιερό του Διονύσου, θεμέλια αρχαίων οικιών και ψηφιδωτά δάπεδα, αρχαίο θέατρο, θεμέλια παλαιοχριστιανικών ναών με ψηφιδωτά δάπεδα, υπολείμματα βυζαντινών κτισμάτων και νεκροταφείο.
• Σπήλαιο της Μαρώνειας ή του Κύκλωπα.
• Πέτρινη γέφυρα του 18ου αι. στο χωριό Πολύανθο.
• Αρχαιότητες ρωμαïκών χρόνων στην περιοχή των Σαπών: λουτρά και νεκροταφείο στο χωριό Αρριανά, υπολείμματα πέτρινης γέφυρας με έξι τόξα στην πορεία της Εγνατίας οδού στο χωριό Αρίσβη, Ιερό του Θράκα Ιππέα και ερείπια βυζαντινού φρουρίου στο χωριό Νέα Σάντα.
• Αρχαία Στρύμη: ιδρύθηκε από το Θάσο τον 7ο αι. π.Χ. , με υπόγειο υδραγωγείο.
• Σπήλαιο της Στρύμνης: ίχνη κατοίκησης από την εποχή του Χαλκού.
• Ερείπια της Δικαίας.
• Πτωχοκομείο «Ιμαρέτ»: ιστορικής και αρχιτεκτονικής αξίας μεσαιωνικό κτήριο, ανήκει στην Ιερά Μητρόπολη Μαρώνειας και Κομοτηνής, προβλέπεται να στεγάσει το Εκκλησιαστικό Μουσείο.
• Νεοκλασικά κτήρια της Κομοτηνής.
• Ελληνική αστική σχολή Νέστορος Τσανακλή του 1910, στην Κομοτηνή: διατηρητέο νεοκλασικό κτήριο, μοναδικό για την πόλη οικοδόμημα.
• Νεοκλασικό αρχοντικό Μαλιόπουλου: στεγάζεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής.
• Πύργος του ωρολογίου, χτίσθηκε το 1884.
• Νέο Τέμενος – Γιενί Τζαμί του 1884 στην Κομοτηνή: περιλαμβάνει και τη Μουφτεία Κομοτηνής (τη θρησκευτική αρχή των μουσουλμάνων της Ροδόπης).
• Υπολείμματα της Εγνατίας οδού.
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Ελευθέρια: γιορτή της απελευθέρωσης από τους Τούρκους, 7-15 Μαΐου.
• Πανελλήνια εμπορική έκθεση – άνοιξη.
• Έθιμο της Μπάμπως – γυναικοκρατία : .
• Καρναβάλι των Σαπών, .
• Πολιτιστικοί Σύλλογοι: 20 στην Κομοτηνή, κ.ά. σε διάφορους Δήμους και Κοινότητες του Νομού.
• Μορφωτικός Όμιλος Κομοτηνής.
• Θέατρα: Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Κομοτηνής, Θερινό Δημοτικό Θέατρο.
• Ωδεία: Θρακικό Πνευματικό Κέντρο – Θρακικό Ωδείο Κομοτηνής, και 2 επιπλέον ωδεία στην Κομοτηνή.

Νομός Δράμας
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας: παλαιοντολογικά, προϊστορικά, κλασικά, ελληνιστικά, ρωμαϊκά, βυζαντινά ευρήματα και ντοκουμέντα νεότερων χρόνων (εγκαινιάσθηκε το 1999).
• Βυζαντινά τείχη της Δράμας: στο κέντρο της πόλης.
• Λαογραφικό Μουσείο Δράμας: του τοπικού Λυκείου Ελληνίδων.
• Νεκροταφείο Τύμβων: στη βιομηχανική ζώνη της πόλης της Δράμας.
• Βυζαντινές Εκκλησίες Αγ. Σοφίας – Ταξιαρχών στη Δράμα: 10ου και 11ου – 14ος (;) αι. μ.Χ.
• Νεώτερες εκκλησίες Δράμας: παλιά και νέα Μητρόπολη, Αγ. Βαρβάρα, Αγ. Νικόλαος.
• Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Δράμας.
• Μουσείο Φυσικής Ιστορίας (Παρανέστι).
• Νεολιθικός Οικισμός Φωτολίδος (15χλμ. ΝΔ.).
• Οχυρά της Γραμμής Μεταξά.
• Οχυρό «Λίσσε»: στο χωριό Περιθεώρι(ο). Μουσείο Οχυρού «Λίσσε»
• Νευροκόπι: παραδοσιακά αγροτόσπιτα του 19ου και των αρχών του 20ου αι., Ι. Ν. Αγ. Δημητρίου.
• Παραδοσιακοί οικισμοί: Παγονέρι κ.ά.
• Εκκλησιαστική Συλλογή στη Μητρόπολη Δράμας: σπάνιες εικόνες από τον 13ο αι μ.Χ. και κειμήλια από την Μ. Ασία και τον Πόντο.
• Ιερό του Διονύσου ή Απόλλωνα: χωριό Καλή Βρύση.
• Νεοκλασικά Αρχοντικά στη Δράμα: στις γραφικές γειτονιές της πόλης, λ.χ. του Τζίμα (1922), παραδοσιακά εμπορικά καταστήματα, το καφενείο «Ελευθερία» με δημοτική αίθουσα τέχνης, το μέγαρο του Αναστασιάδη.
• Καπναποθήκες: της περιόδου του Μεσοπολέμου στην συνοικία της Αγ. Βαρβάρας στη Δράμα (του Χέρμαν Σπήρερ, του Γιοσέφ Φαρατζή κ.ά.), επίσης ο μουσουλμανικός μύλος των Ζώνκε.
• Οικοδόμημα Οθωμανικής Περιόδου: στην Παλιά Πόλη της Δράμας.
• Κουρσαμλή Τζαμί και Ακ Αχμέτ Αγά Τζαμί στη Δράμα.
• Υπαίθριο Θέατρο: φαράγγι της Πετρούσας.
• Δοξάτο: μνημείο σε ανάμνηση της σφαγής του 1913 στο Δοξάτο, η βασιλική του Αγ. Αθανασίου (1867), τα Εκπαιδευτήρια Δοξάτου (1908-10), το αρχοντικό Βογιατζή και άλλα νεοκλασικά κτήρια.
• Σπήλαιο του Αγγίτη (Μααρά): με παλαιολιθκά ευρήματα, νεώτερες οχυρώσεις και υδροτροχό οθωμανικής περιόδου.
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Ετήσιο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους: κάθε Σεπτέμβριο, έχει ενταχθεί από το ΥΠ.ΠΟ. στο Εθνικό Πολιτιστικό Δίκτυο Πόλεων, ενώ συνεργάζεται με άλλα αντίστοιχα διεθνή φεστιβάλ.
• Παραμονή της γιορτής της Αγ. Βαρβάρας στη Δράμα.
• Πολιτιστικές Εκδηλώσεις: 1η Ιουνίου, για την απελευθέρωση της πόλης.
• Τοπικά Δρώμενα – Μεταμφιέσεις «Δωδεκαημέρου».
• Σφάγια – Κουρμπάνι: 18 Ιανουαρίου στο Μοναστηράκι.
• Καρναβάλι: στη Χωριστή Κ. Δευτέρα.
• Εκδηλώσεις με παραδοσιακό χαρακτήρα και με διονυσιακές καταβολές: περίοδος Θεοφανίων, στον Βώλακα, την Καλή Βρύση (Αράπηδες, Τσολιάδες, Γκιλίνες, Μωρόγεροι), το Μοναστηράκι, τον Ξηρόκαμπο, την Πετρούσα, τους Πύργους.
• Επέτειος Μάχης των Οχυρών «ΛΙΣΣΕ»: 6 Απριλίου στο οχυρό.
• Ιπποδρομίες: Νευροκόπι, Δοξάτο,2 Μαΐου.
• Χορός των γυναικών: Νευροκόπι, 2 Μαΐου.
• «Αναστενάρια»-Πυροβασίες: Μαυρολεύκη, 21 Μαΐου.
• Ελευθέρια: τέλος Ιουνίου.
• Αντάμωμα Σαρακατσάνων: δασικό χωριό Ελατιάς, 20 Ιουνίου.
• «Ακρίτια»: Κ. Νευροκόπι, 25-27 Ιουλίου.
• Ημέρες της Πατάτας: Κ.Νευροκόπι, μέσα φθινοπώρου.
• Πολιτιστικοί σύλλογοι: λ.χ. αναφορικά με μουσική και χορό: Λύκειο Ελληνίδων- παράρτημα Δράμας, Πολιτιστικός & μορφωτικός σύλλογος Δοξάτου, Σύλλογος Σαρακατσαναίων Δράμας, Σύλλογος Ποντίων Δράμας “Οι Κομνηνοί”, μουσικοχορευτικός σύλλογος Προσοτσάνης” Ο Μέγας Αλέξανδρος”, Εκπολιτιστικός σύλλογος Νέας Αμίου Δράμας, Μορφωτικός εκπολιτιστικός σύλλογος Ξηροποτάμου, καθώς κ.ά. σε διάφορους Δήμους και Κοινότητες του νομού Δράμας.

Νομός Καβάλας
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Αρχαιολογικό Μουσείο Καβάλας: ευρήματα από αρχαίες πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης (την αρχαία Αμφίπολη, από την αρχαία Νεάπολη (Καβάλα), τη Γαληψό, την Οισύμη,την Τόπειρο, τα Άβδηρα, τη Μεσημβρία, την αρχαία Τράγιλο).
• Δημοτικό Λαογραφικό Μουσείο Καβάλας (σε νεοκλασικό κτήριο, από κοινού με το Ιστορικό Αρχείο και την Πινακοθήκη).
• Ιστορικό αρχείο της πόλης της Καβάλας: στοιχεία της νεότερης ιστορίας της πόλης (ελληνικό και βρετανικό ΥΠ.ΕΞ., Εργατικό Κέντρο Καβάλας, φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό κ.ά.), ενώ διαθέτει νέους εκθεσιακούς χώρους στην κεντρική καπναποθήκη, στην πλατεία του Καπνεργάτη.
• Μουσείο Αμφίπολης: εκθέματα από προϊστορικά έως βυζαντινά χρόνια.
• Αρχαιολογικός χώρος της Αμφίπολης (5ου αι. π.Χ. – 15ος αι. μ.Χ.)36: δύο οχυρωματικοί περίβολοι, ιερό της Κλειώς, ιερό της Κυβέλης, Γυμνάσιο, η γέφυρα του Στρυμόνα αποτελούμενη από ξύλινους πάσσαλους του 5ου αι. π.Χ., ο Λέοντας της Αμφίπολης (λίθινο ταφικό μνημείο του 5ου αι. π.Χ.), ερείπια οικιών κ.ά.
• Μοναστήρι της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας στο όρος Παγγαίο: 10ος και 15ος αι. μ.Χ., το νέο καθολικό της Μονής από το 1842.
• Βυζαντινό Κάστρο (Καβάλα): αρχές του 15ου αι. μ.Χ (διαδέχτηκε την βυζαντινή ακρόπολη που καταστράφηκε το 1391). Παίρνει την σημερινή μορφή του το ν 17ο και 18ο αι. μ.Χ. Περιλαμβάνει χώρους για άμυνα, όπως προμαχώνα, δεξαμενή νερού, αποθήκη εφοδίων (αργότερα φυλακή), φυλάκιο καθώς και τον κυκλικό πύργο που σώθηκε από την βυζαντινή περίοδο. Σήμερα το εσωτερικό του διασκευάστηκε σε υπαίθριο θέατρο37.
• Κάστρο της Ανακτορούπολης (οχύρωση της βυζαντινής πόλης των Ελευθερών, 12ου αι. μ.Χ.) στη χερσόνησο Βρασίδα, κοντά στη Νέα Πέραμο.
• Πινακοθήκη Καβάλας: έργα σύγχρονων ζωγράφων (Π. Γράβαλλου, Μερόπης Πρέκα, Κλ.Λουκόπουλου κ.ά., του γλύπτη Πολύγνωτου Βαγή).
• Αρχαιολογικός χώρος των Φιλίππων38: Αρχαίο Θέατρο (από τα μεγαλύτερα της αρχαιότητας), Εγνατία οδός, ερείπια των τειχών, αρχαία αγορά, ρωμαïκή αγορά, παλαίστρα, ρωμαïκά λουτρά, Οκτάγωνο (μητροπολιτικός Ναός της πόλης από τον 5ο έως τον 7ο αι. μ.Χ.), παλαιοχριστιανικές βασιλικές, φυλακές του Αποστόλου Παύλου.
• Αρχαιολογικό Μουσείο των Φιλίππων: αρχαιολογικά ευρήματα από τον προïστορικό οικισμό στο Ντικιλί Τας και από τον αρχαιολογικό χώρο των Φιλίππων.
• Σύγχρονο βαπτιστήριο της Αγ. Λυδίας καθώς και ρωμαϊκά ερείπια, στη νέα Καρβάλη.
• Ιστορικό και Εθνογραφικό Μουσείο των Ελλήνων της Καππαδοκίας, ιδρύθηκε από τη Στέγη Πολιτισμού της Νέας Καρβάλης.
• Προσφυγικός οικισμός της Νέας Καρβάλης.
• Χρυσή λάρνακα και το λείψανο του Αγ. Γρηγορίου, στη Νέα Καρβάλη.
• Λαογραφικό χωριό Ακόντισμα (συνδυασμός παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της περιοχής και των προσφύγων από την Καππαδοκία, με χώρους φιλοξενίας επισκεπτών, χώρους για εκδηλώσεις όπως θέατρο, χώροι συνεδριάσεων, εκθέσεων κ.ά.).
• Μουσείο Ηρώων: στο Δημοτικό Κήπο Καβάλας.
• Καμάρες- Γέφυρα (μεσαιωνικό υδραγωγείο): στη συνοικία της Παναγίας στην Καβάλα.
• Συνοικία Παναγίας: η Παλιά Πόλη της Καβάλας.
• Ιμαρέτ (Καβάλα): τουρκικό οικοδόμημα (ιεροδιδασκαλείο, πτωχοκομείο, και διδακτήριο που έχτισε ο Μεχμέτ Αλή), σήμερα λειτουργεί ως αναψυκτήριο- εστιατόριο και φιλοξενεί μικρή έκθεση με αιγυπτιακά αντικείμενα.
• Σπίτι του Μεχμέτ Αλή (λειτουργεί ως μουσείο) στην συνοικία της Παναγίας της Καβάλας και έφιππος ανδριάντας του.
• Εκκλησίες της Παναγίας και του Αγ. Παντελεήμονα στην Καβάλα: 15ου αι. μ.Χ.
• Νεοκλασικά κτήρια της Καβάλας: τέλη του 19ου – αρχές του 20 ου α. (Δημαρχείο, Δημοτική Βιβλιοθήκη, Δημοτικό Μουσείο, το παλιό Δημαρχείο κ.ά.).
• Παλιές Καπναποθήκες (ανακαινίσθηκαν και χρησιμοποιούνται για πολιτιστικές εκδηλώσεις) στην πλατεία του Καπνεργάτη της Καβάλας.
• Ανδρικό Μοναστήρι Αγ. Σύλλα: στην είσοδο της πόλης της Καβάλας.
• Στοές Αρχαίων Μεταλλείων Χρυσού. (;)
• Αρχαία Οισύμη: τείχος και ναός, νεκροταφείο 7ου-5ου αι. π.Χ.
• Μνημεία στο Δέλτα του Νέστου: τα ερείπια της αρχαίας πόλης Τοπείρου: ερείπια τειχών και κτηρίων ρωμαϊκών χρόνων – οι αρχαίοι παραποτάμιοι οικισμοί του Νέστου .
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Συναυλίες – Θεατρικές παραστάσεις (Καβάλα): 15-30 Ιουνίου, επέτειος απελευθέρωσης.
• Εκδηλώσεις Ναυτικής εβδομάδας: μέσα Ιουνίου.
• Φεστιβάλ Φιλίππων: παραστάσεις αρχαίου δράματος.
• Πολιτιστικές εκδηλώσεις Δήμου Φιλίππων- Κρηνίδες Ν. Καβάλας: χορευτικά, μουσική, λογοτεχνία, φωτογραφία (κατά τη διάρκεια όλου του χρόνου).
• Εκδηλώσεις «Ήλιος – Πέτρα»: διεθνές φεστιβάλ παραδοσιακών χορών, μέσα Ιουλίου, Νέα Καρβάλη.
• Νικήσιανη, Δήμος Παγγαίου: το έθιμο των Αράπηδων την ημέρα της εορτής του Αγ. Ιωάννη, καθώς και το έθιμο των «φανών» (μεγάλες φωτιές)στις παραμονές της αποκριάς.
• Έθιμο των Καβαλάρηδων (Τσάνια), μία εβδομάδα πριν από την γιορτή του προφήτη Ηλία, στο Παλαιοχώρι.
• Πολιτιστικοί σύλλογοι : λ.χ. αναφορικά με μουσική και χορό: Πολιτιστικός σύλλογος «Πόντος» Χαρτοκοπίου, Θρακική Εστία Καβάλας, Σύλλογος Ποντίων Κρηνιδών Ν. Καβάλας το «Βυζάντιο», Λέσχη Ποντίων Νομού Καβάλας, Μουσικοχορευτικός & μορφωτικός σύλλογος Αμυγδαλεώνα, καθώς κ.ά. σε διάφορους Δήμους και Κοινότητες του νομού.
Θάσος
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Αρχαιολογικό Μουσείο Λιμένα Θάσου: ευρήματα από το νησί, από τα αρχαïκά έως τα κλασικά χρόνια .
• Λαογραφικό Μουσείο Λιμεναρίων: δημιουργήθηκε το 1993 από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Λιμεναρίων «Το Κάστρο» με σκοπό τη διατήρηση και προβολή της τοπικής παράδοσης.
• Ιδιωτικό Μουσείο Παπαγεωργίου στα Καλύβια: αρχαιολογικά ευρήματα (κλασικής, ελληνισατικής και βυζαντινής περιόδου) αλλά και είδη λαϊκής τέχνης.
• Αρχαίος οικισμός στο χωριό Καλύβια.
• Αρχαία Πόλη (Λιμένας) της Θάσου: λιμάνι (στην αρχαιότητα διέθετε δύο λιμάνια), ακρόπολη, ναός του Πυθίου Απόλλωνα, της Αθήνάς, του Πάνα, αρχαία αγορά, βασιλική συνοικία ρωμαϊκή συνοικία με επαύλεις, ωδείο, πέρασμα των Θεωρών, Ιερό του Διονύσου, του Ποσειδώνα, των Πατρώων Θεών (του Δία, της Αθηνάς, της Άρτεμης, των Νυμφών και της Κόρης), του Ηρακλή, Πύλη του Ερμή και των Χαρίων, το Εβραιόκαστρο, σπηλιά – ιερό του Πάνα, Πύλη του Παρμένη και του Σειληνού, θριαμβική αψίδα του Καρακάλλα, παλαιοχριστιανική βασιλική, εκκλησάκι των Αγ. Αποστόλων.
• Παραδοσιακοί οικισμοί40: Θεολόγος, Παναγιά με τον Ι.Ν. Κοίμησης της Θεοτόκου, εκκλησίες και ξωκλήσια.
• Αρχοντικά του νησιού.
• Ερείπια κάστρου των Καντελούζι από τη Γένουα: 14ος-πρώτο μισό 15ου αι. μ.Χ.(δύο πύργοι, δύο στέρνες, ένα ερειπωμένο παρεκκλήσι).
Για παραδοσιακούς οικισμούς βλ. λ.χ.: Διαμαντία Πούλη, Η αποκατάσταση των παραδοσιακών οικισμών ως παράγων ολοκληρωμένης ενδογενούς ανάπτυξης. Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης, Τμήμα Γενικής Διοίκησης, Αθήνα 2002.
• Παλαιά μεταλλεία: «Παλατάκι».
• Σπηλιά Δρακοτρύπα.
• Μουσείο Πολύγνωτου Βαγή (στην Ποταμιά): έργα ενός γλύπτη (πίνακες και γλυπτά της περιόδου 1920- 1960).
• Αρχαία λατομεία μαρμάρου: στην Αλυκή.
• Αρχαίο θέατρο Θάσου: του 5ου αι. π. Χ.
• Εκκλησία Αγ. Παρασκευής: εικόνα Παναγίας φτιαγμένη από κερί και μαστίχα.
• Μονή Αρχαγγέλου και άλλες Μονές του νησιού (Σταυρονικήτα, Αγ. Παντελεήμονα, Καρακάλλου, Αγ.Δημητρίου, Προφήτη Ηλία).
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Φεστιβάλ Φιλίππων Θάσου: παραστάσεις αρχαίου δράματος και συναυλίες.
• Πολιτιστικές εκδηλώσεις, έκθεση υφαντών, παραστάσεις με κορύφωση το «Θασίτικο γάμο» – μέσα Ιουνίου.
• Πανηγύρια του Αγ. Παντελεήμονα, των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου και Αγ. Γεωργίου.

Νομός Ξάνθης
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Ερείπια αρχαίας πόλης: 10 χλμ. ΝΑ της Ξάνθης.
• Αρχαία πόλη Τάπητος: ερείπια κτισμάτων ρωμαïκών, παλαιοχριστιανικών και βυζαντινών χρόνων.
• Τμήματα βυζαντινού κάστρου: στα βόρεια της Ξάνθης.
• Συλλογή βυζαντινών κειμηλίων: στο Μητροπολιτικό Ναό Ξάνθης.
• Παλαιά αγορά & Καπναποθήκες: 19ος αι., Ξάνθη.
• Παλιά Πόλη της Ξάνθης: συνδυασμός παραδοσιακού οικισμού και κτηρίων «ευρωπαïκού χαρακτήρα», δείγματα της οικονομικής ανάπτυξης και ελευθερίας στα μέσα περ. του 19ου αι. Στην Ξάνθη περιλαμβάνονται 30 περ. εκκλησίες και εκκλησάκια.
• Διατηρητέα κτήρια στην Ξάνθη: Μητροπολιτικό Μέγαρο του 1897, Στάλιο Νηπιαγωγείο του 1881, Δημαρχείο Ξάνθης του 1830, κ.ά.
• Δημοτική πινακοθήκη της Ξάνθης: λειτουργεί με ευθύνη της Στέγης Γραμμάτων και Καλών Τεχνών Δήμου άνθης.
• Μουσείο λαïκών τεχνών και παραδόσεων της Φιλοπρόοδης Ένωσης Ξάνθης: Λαογραφικό και Ανθρωπολογικό Μουσείο Ξάνθης, στεγάζεται στο νεοκλασικό αρχοντικό Κουγιουμτζόγλου.
• Μουσείο Φυσικής ιστορίας της Ξάνθης.
• Ο πύργος του ωρολογίου στην κεντρική πλατεία της Ξάνθης.
• Αρχαιολογικός χώρος Αβδήρων: η πατρίδα του Δημόκριτου και του Πρωταγόρα. Δύο οχυρωματικοί περίβολοι, ακρόπολη, νεκροταφεία, το Πολύστυλο (βυζαντινή ακρόπολη) στο λόφο Μπολούστρα με υπολείμματα ναών και της λουτρού, ένα αρχαίο θέατρο, το αρχαίο λιμάνι (από τα σημαντικότερα εμπορικά λιμάνια της αρχαιότητας).
• Αρχαιολογικό μουσείο Αβδήρων: λειτουργεί από τον Ιανουάριο του 2000, με ευρήματα από τον αρχαιολογικό χώρο των Αβδήρων και τα νεκροταφεία της πόλης της περιόδου από τον 7ο αι. π.Χ. έως τον 12ο αι. της
• Λαογραφικό – ιστορικό μουσείο Αβδήρων: σε νεοκλασικό κτήριο του 1860.
• Παραδοσιακός οικισμός των Αβδήρων με νεοκλασικά αρχοντικά, λ.χ. η οικία Παμουκτσόγλου.
• Ι. Ναός της Αγίας Παρασκευής του 1700 στα Άβδηρα: τοιχογραφίες και ξυλόγλυπτο τέμπλο.
• Τεκές των Μπεκτασήδων ή παλιός Ναός του Αγ. Γεωργίου (στο Σέλινο, 10 χλμ. από τη Γενισέα), κτίσμα του 15ου αι., τόπος λατρείας κατά το παρελθόν των χριστιανών και των μουσουλμάνων.
• Βυζαντινή πόλη: στο Πόρο Λάγος.
• Φρούριο της Καλύβας: του β’ μισού του 4ου αι. π.Χ. επί Φιλίππου Β’ , στην Σταυρούπολη, στο βουνό Ιωνικό, από όπου ελέγχει την κοιλάδα του Νέστου. Χρησιμοποιήθηκε έως τα χρόνια του Ιουστινιανού.
• Μονές της Ξάνθης: Παναγίας της Αρχαγγελιώτισσας (στο καθολικό φυλάσσονται λείψανα του Αγ. Παντελεήμονα) στη συνοικία Σαμακόβ της Ξάνθης, της Παναγίας της Καλαμούς ή Καλαμιώτισσας & των Παμμεγίστων Ταξιαρχών (των μέσων του 19ου αι., πάνω σε παλαιότερα βυζαντινά κτίσματα) που στεγάζει και την ιερατική σχολή.
• Εκκλησίες στην Ξάνθη: Ι. Ναός Τιμίου Προδρόμου-Μητρόπολη Ξάνθης του 1839, Ι. Ναός Ακάθιστου Ύμνου που χτίστηκε επί τουρκοκρατίας- με εικόνες και κειμήλια μεγάλης αξίας.
• Πομακοχώρια: παραδοσιακή αρχιτεκτονική και ιδιάζοντας χαρακτήρας. Τα χωριά λ.χ. Σμίθη, Εχίνος με το κεντρικό τέμενος – Τεκές Τζαμίση, όπου και οι τεκέδες του Καρατζά Αχμέτ και της Καρατζά Αïσέ, το χωριό Θέρμες όπου και τεκές του Μπουνταλά – χόντζα.
• Παραδοσιακά καμαρωτά πέτρινα γεφύρια από την βυζαντινή περίοδο, στην ορεινή Ξάνθη.
• Σταυρούπολη: οικίες μακεδονικής και θρακικής αρχιτεκτονικής.
• Λαογραφικό μουσείο Σταυρούπολης.
• Μακεδονικός τάφος του 200-150 π.Χ.: 10 χλμ. Από την Σταυρούπολη.
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Θρακικές παραδοσιακές γιορτές: περίοδος καρναβαλιού, Ξάνθη. Διαρκεί 15 ημέρες και αποβλέπει στην αναβίωση των εθίμων της περιοχής και περιλαμβάνει χορούς, θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες, τη μεγάλη παρέλαση κ.ά.
• Γιορτές της Παλιάς Πόλης: αρχές του Σεπτέμβρη, Ξάνθη.
• Παζάρι της Ξάνθης: το μεγαλύτερο της Β Ελλάδας, κάθε Σάββατο.
• Γιορτή της Μπάμπως: 8 Ιανουαρίου στα Μάγγανα και στη Νέα Κεσσάνη.
• Έθιμο των Πεχλιβάνηδων (αγώνες πάλης) στο χωριό Όλβιο, στη γιορτή του Αγ. Γεωργίου.
• Δημήτρια: 26 Οκτωβρίου, Μέλισσα.
• Δημοκρίτεια στα Άβδηρα: πολιτιστικές εκδηλώσεις, συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις, εκθέσεις ζωγραφικής και γλυπτικής, εκδηλώσεις για το περιβάλλον, το έθιμο του ψωμιού της Γαίας. Το τελευταίο δεκαπενθήμερο του Ιουλίου.
• Αναβίωση Θρακικού Γάμου: στη Νέα Κεσσάνη, στο Μυρωδάτο και στο Άβατο, την Καθαρά Δευτέρα.
• Ναυτική εβδομάδα: αρχές Ιανουαρίου, Πόρτο Λάγος.
• Γιορτή της Άνοιξης στο πομακοχώρι Χιντερλέζ στα ελληνο- βουλγαρικά σύνορα, την πρώτη Κυριακή του Μαΐου: γιορτή – ορόσημο για της μουσουλμάνους.
• Πολιτιστικοί Σύλλογοι: 47 στην Ξάνθη, κ.ά. σε διάφορους Δήμους και Κοινότητες του Νομού. Λ.χ. αναφορικά με μουσική και χορό: Λύκειο Ελληνίδων- παράρτημα Ξάνθης, Κρητική Αδελφότητα Ξάνθης.
• Θέατρα: 4 στην Ξάνθη42.
• Ωδεία: Δημοτικό Ωδείο και Εθνικό Ωδείο στην Ξάνθη.
• Κινηματογράφοι: 3 στην Ξάνθη.

Νομός Έβρου
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Εκκλησιαστικό μουσείο Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρούπολης (στη Λεονταρίδειο Σχολή, νεοκλασικό κτήριο του 1909): προσφυγικά κειμήλια και καλλιτεχνικοί θησαυροί 16ου- 20ου αι. από την Ανατολική και Βόρεια Θράκη.
• Ιστορικό – λαογραφικό μουσείο του «Συλλόγου αρχαιοφίλων και πολιτιστικής κληρονομιάς» Αλεξανδρούπολης.
• Παλαιό Δημαρχείο Αλεξανδρούπολης: αρχαιολογική συλλογή, ευρήματα Ιερού Δήμητρας.
• Φάρος της Αλεξανδρούπολης: χτίστηκε το 1880.
• Νεοκλασικά κτήρια της Αλεξανδρούπολης: λ.χ. η Ζαρίφειος Παιδαγωγική Ακαδημία.
• Εκκλησία του Αγ. Νικολάου στην Αλεξανδρούπολη, του 1900.
• Μουσείο χλωρίδας – πανίδας του Δέλτα του Έβρου, στο Κέντρο Τέχνης και Πολιτισμού «Γ. Βιζυηνός» στην Αλεξανδρούπολη.
• Εθνολογικό μουσείο Θράκης Αγγελική Γιαννακίδου, Αλεξανδρούπολη.
• Βυζαντινό κάστρο του Διδυμότειχου, με φάσεις και από την οθωμανική περίοδο: διατηρούνται 18 πύργοι και 8 πύλες.
• Αρχαία Πλωτινούπολη: πόλη ρωμαïκής εποχής, Διδυμότειχο.
• Αρχαία Τραϊανούπολη: ρωμαϊκή πόλη που ίδρυσε ο αυτοκράτορας Τραϊανός τον 2ο αι. μ.Χ., τμήμα λουτρού του 16ου αι., καμαροσκεπής «Χάνα» – ξενώνας του β’ μισού του 14ου αι.
• Λουτρά του Ουρούτς – πασά του 15ου αι., συγκρότημα τουρκικών λουτρών Φεριντούν Αχμέτ Μπεκ του β’ μισού του 15ου αι., «λουτρά του έρωτα» από τους ντόπιους, Διδυμότειχο.
• Το Μεγάλο Τζαμί ή τζαμί “του Βαγιαζήτ”: Διδυμότειχο, το παλαιότερο μουσουλμανικό τζαμί σε ευρωπαϊκό έδαφος, του 1420.
• Μοναστηριακό συγκρότημα Αγ. Αθανασίου του 14ου αι., όπου και η λεγ. Φυλακή του Καρόλου, στο Διδυμότειχο.
• Βυζαντινή εκκλησία Αγ. Αικατερίνης της εποχής των Παλαιολόγων (;), στο Διδυμότειχο.
• Μητροπολιτικός Ναός Αγ. Αθανασίου Διδυμότειχου του 1834, πάνω σε ερείπια υστεροβυζαντινού μοναστηριακού συγκροτήματος, όπου και κατακόμβη πρώιμων χριστιανικών χρόνων.
• Εκκλησία του Αγ. Γεωργίου του 1831 της οχυρώσεις του Διδυμότειχου, πάνω στα ερείπια του βυζαντινού ναού του Αγ. Γεωργίου του Παλαιοκαστρίτη όπου στέφθηκε αυτοκράτορας ο Ιωάννης Καντακουζηνός το 1341.
• Εκκλησίες του Χριστού Σωτήρα και της Κοίμησης της Θεοτόκου, του 19ου αι., πάνω σε υπολείμματα προγενέστερων εκκλησιών, στο Διδυμότειχο.
• Λαογραφικό μουσείο Διδυμότειχου.
• Στρατιωτικό μουσείο Διδυμότειχου: αναδρομική παρουσίαση της ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας, καθώς και του ελληνικού στρατού.
• Μουσείο χωριού Νέων Ψαθάδων: με εκθέματα φυσικής ιστορίας και λαογραφίας, σε υπόγεια αίθουσα του Δημοτικού Σχολείου.
• Βυζαντινό κάστρο του Πυθίου, χτίστηκε της αρχές του 14ου αι. από τον αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό. Σώζονται δύο επιβλητικοί πύργοι και τμήματα του τείχους.
• Παραδοσιακός οικισμός Μεταξάδων με λιθόκτιστα σπίτια.
• Δήμος Μεταξάδων: μεταβυζαντινοί ναοί, τέλη του 17ου – αρχές του 18ου αι.: Αγ. Αθανάσιος της Μεταξάδες, Αγ. Αθανάσιος στο Αλεποχώρι και Αγ. Παντελεήμων στο Παλιούρι, με μοναδικές για την περιοχή τοιχογραφίες και παλιά νεκροταφεία με αξιόλογες επιγραφές.
• Δάφνη: υπόγειος θρακικός τάφος του 4ου ή 3ου αι. π.Χ.
• Αρχαία Δορίσκος: πόλη που ιδρύθηκε από τον Δαρείο Α’ το 512 π.Χ., Λουτρός.
• Ταφικοί τύμβοι και μεγαλιθικοί τάφοι: Ορεστιάδα.
• Μουσείο λαογραφίας και ιστορίας τέχνης Ορεστιάδας.
• Μάκρη: νεολιθικός οικισμός.
• Αρχαιολογικός χώρος Μεσημβρίας 45(πιθανόν η αρχαία πόλη Ζώνη) με κατοίκηση από τον 7ο αι. π.Χ. έως τον 6ο αι.μ.Χ.: αρχαία τείχη, θεμέλια οικιών, Ιπποδάμειο σύστημα ρυμοτομικού, Ιερό της Δήμητρας, Ιερό του Απόλλωνα.
• Αρχαία Μεσημβρία: οικισμός πρώιμης εποχής σιδήρου, Μάκρη.
• Αναπαλαιωμένο «Κουκουλόσπιτο» Καλέση, κτίσμα του 1860: εκτροφή μεταξοσκώληκα, Σουφλί.
• Μοναστήρι Παναγίας Κοσμοσώτειρας: Φέρες (βυζαντινή πόλη Βήρα), του 1152, ιδρύθηκε από τον αυτοκράτορα Ισαάκιο Κομνηνό.
• Απολιθωμένο δάσος περιοχής Φυλακτού – Δήμου Τυχερού.
• Μονή Παναγίας Πορταΐτισσας, έξω από το Σουφλί.
• Λαογραφικό μουσείο Σουφλίου στο αρχοντικό Κουρτίδη.
• Μητροπολιτικός Ναός του Αγ. Γεωργίου του 1863 στο Σουφλί, οκταγωνικό κωδωνοστάσιο του 1910.
• Εκκλησία Αγ. Αθανασίου στο Σουφλί, με ξυλόγλυπτο τέμπλο.
• Αρχοντικό Μπρίκα του 1890 στο Σουφλί.
• Μεταξουργείο Τζίβρε στο Σουφλί, βιομηχανικό συγκρότημα (αποτελούμενο από 13 κτήρια) του 1910.
• Μουσείο Μετάξης Σουφλίου: παρουσίαση των προβιομηχανικών τεχνικών και της κοινωνικοοικονομικής σημασίας της μεταξοβιομηχανίας στο Σουφλί. Ιδρύθηκε το 1990 και στεγάζεται στο παραδοσιακό αρχοντικό Κ. Κουρτίδη.
• Κτήριο του Παλαιού Γυμνασίου, του 1906: στεγάζει το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Σουφλίου και τη Δημοτική Δανειστική Βιβλιοθήκη.
• Δήμος Ρούσσας: νεκροταφεία της πρώιμης εποχής του Σιδήρου, μεγαλιθικοί τάφοι (ντολμέν) του 8ου αι. π.Χ.
• Ρούσσα: ερείπια μουσουλμανικού μπεκτασικού μοναστηριού (τεκέ) του 1402, όπου και ο τάφος του ιδρυτή του, Κιζήλ Ντελή.
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Ελευθέρια: 8 –15 Μαΐου για την απελευθέρωση από της Τούρκους46. Μουσική, θέατρο, χορός.
• Πολιτιστικές εκδηλώσεις: 24-26 Μαΐου για την απελευθέρωση από της Τούρκους.
• Γιορτή αμπελουργών: 1η Φεβρουαρίου.
• Φεστιβάλ «πολιτιστικού Αυγούστου».
• Ορέστεια: Ιούνιος, εκδηλώσεις για τα γενέθλια της πόλης.
• Συνάντηση νέων απ’ όλο τον κόσμο και πολιτιστικές εκδηλώσεις: το καλοκαίρι στην Κοινότητα Καστανέων Έβρου, της όχθες του ποταμού Άρδα, στα κοινά σύνορα Ελλάδας, Βουλγαρίας και Τουρκίας.
• Έθιμο του Μπέη: την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς στο Διδυμότειχο και σε χωριά της περιοχής του Έβρου.
• Πολιτιστικοί Σύλλογοι: 14 στην Ορεστιάδα, 1 στο Σουφλί, 1 στον Διδυμότειχο, 38 στην Αλεξανδρούπολη, κ.ά. σε διάφορους Δήμους και Κοινότητες του Νομού. Λ.χ. αναφορικά με μουσική και χορό: Λύκειο Ελληνίδων –παράρτημα Ορεστιάδας, Πνευματικός σύλλογος νέων Πενταλόφου, Σύλλογος Σαρακατσαναίων Ν. Έβρου, Εκπολιτιστικός μορφωτικός σύλλογος Ισσακίου.
• Κέντρο μελέτης μουσικής παράδοσης Θράκης – Μ. Ασίας – Εύξεινου Πόντου, Αλεξανδρούπολη.
• Δημοτικό Ωδείο Αλεξανδρούπολης (Ε.Π.Α.Δ.Α.).
• Κέντρο διεθνών συναντήσεων εικαστικών καλλιτεχνών, Διδυμότειχο: πραγματοποιούνται συναντήσεις καλλιτεχνών, κυρίως των Βαλκανίων, οι οποίοι δημιουργούν τα έργα τους επί τόπου.
• Ορεστιάδα: 2 μουσικές σχολές.
• Κινηματογράφοι: 2 χειμερινοί και ένας θερινός κινηματογράφος στην Αλεξανδρούπολη, ο Δημοτικός Κινηματογράφος Δήμου Διδυμότειχου, η «Κινηματογραφική Λέσχη» Ορεστιάδας, Κινηματογραφική Λέσχη Πνευματικού Κέντρου Δήμου Σουφλίου.
• Θέατρα: Δημοτικό Θέατρο και υπαίθριο Θέατρο της Ε.Π.Α.Δ.Α. στην Αλεξανδρούπολη, Δημοτικό Κινηματοθέατρο Διδυμότειχου, Θεατρικό εργαστήρι Ορεστιάδας.

Σαμοθράκη
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑ
• Ερείπια αρχαίας πόλης της Σαμοθράκης.
• Μεσαιωνικό Κάστρο: στην είσοδο της χώρας, απομεινάρι της κυριαρχίας των Γατελούζων.
• Παραδοσιακός οικισμός της Χώρας.
• Πύργοι – βίγλες (μεσαιωνικό φρούριο των Γαδελούζων- Γκατελούζι από την Γένουα) στην Παλαιόπολη.
• Πύργος του Φονιά.
• Αρχαιολογικό μουσείο Παλαιόπολης: γύψινο ομοίωμα της Νίκης της Σαμοθράκης. Κυρίως ευρήματα από την ανασκαφή στο Ιερό των Μεγάλων Θεών.
• Λαογραφικό μουσείο στην Καμαριώτισσα: περιλαμβάνεται και αναπαράσταση σπιτιού της Σαμοθράκης.
• Ναός Παναγίας της Κρημνιώτισσας.
• Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου, του 1874.
• 999 ξωκλήσια σ’ ολόκληρο το νησί.
• Δημοτική Βιβλιοθήκη.
• Αρχαία Παλαιόπολη: τείχος του 6ου αι. – 3ου αι. π.Χ. με 4 πύλες τουλάχιστον, θεμέλια αρχαίων και βυζαντινών κτισμάτων, μίας παλαιοχριστιανικής βασιλικής, αρχαίο λιμάνι.
• Αρχαιολογικός χώρος του Ιερού των Μεγάλων Θεών (στα δυτικά της αρχαίας Παλαιόπολης): Ιερό (διαμορφώθηκε κατά τα ρωμαïκά και τα ελληνιστικά χρόνια), βωμός, ανάθημα της Μιλησίας, ανάκτορο (χώρος μύησης των πιστών) με άδυτο και ιερή οικία, θόλος της Αρσινόης Β’, κτήριο τελετουργικού χορού, ανάθημα του Φιπίππου Γ’ Αρριδαίου και Αξεξάνδρου Δ’, θεατρικός χώρος, Ιωνικό πρόπυλο Πτολεμαίου Β’ του Φιλάδελφου, θέατρο, μνημείο της Νίκης, μεγάλη στοά, νεώριο κ.ά.
ΝΕΟΤΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ
• Πανηγύρια: με παραδοσιακές ενδυμασίες, χορό. Όπως του Αγ. Αθανασίου (στις 18 Ιανουαρίου κοντά στο χωριό Αλώνια), των Τριών Ιεραρχών (στις 30 Ιανουαρίου στη Χώρα), στις 26 Ιουλίου στο ξωκλήσι της Αγ. Παρασκευής κοντά στην Παλαιόπολη, στις 6 Αυγούστου στο ξωκλήσι της Μεταμόρφωσης, κ.ά.
• Πολιτιστικός Σύλλογος Σαμοθράκης.

4.3. Συνεισφορά στην πολιτιστική ανάπτυξη:
Δημοτικές Πολιτιστικές Επιχειρήσεις
Η πολιτιστική ανάπτυξη, ιδίως στον τομέα του σύγχρονου πολιτισμού, είναι αξεδιάλυτα συνδεδεμένη με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, μέσω και των Πολιτιστικών Επιχειρήσεών τους, η οποία έτσι έχει την ευκαιρία να διαχειρίζεται τον πολιτισμό, τόσο ως πολιτιστική κληρονομιά όσο και ως ενεργό και ζώσα πραγματικότητα με τη σύγχρονη μορφή της47. Εδώ γίνεται ακόμη πιο εμφανής η σχέση του πολιτισμού με τις τοπικές προτεραιότητες, τις τοπικές αναπτυξιακές ανάγκες, τα τοπικά συγκριτικά πλεονεκτήματα που μπορούν να αξιοποιηθούν, γιατί η ανάπτυξη αυτών των τοπικών συγκριτικών πλεονεκτημάτων είναι καταρχήν προϋπόθεση οικονομικής και κοινωνικής επιβίωσης, καθώς και για την καλλιέργεια της αυτοπεποίθησης του τοπικού πληθυσμού και του τοπικού δυναμικού, τελικά προϋπόθεση ανάπτυξης. Επιπλέον, επιζητείται η σύμπραξη και η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Στην περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης δραστηριοποιούνται συγκεκριμένος αριθμός από Δημοτικές Πολιτιστικές Επιχειρήσεις, πολλές από τις οποίες αναπτύσσουν πολύ σημαντική δραστηριότητα, κυρίως στο πεδίο της πολιτιστικής κατάρτισης. Σχετίζονται επίσης με ορισμένα δίκτυα, όπως αυτό των Κινηματογράφων ή των Δημοτικών Βιβλιοθηκών, το Εθνικό Πολιτιστικό Δίκτυο Πόλεων, είτε περικλείουν εικαστικά εργαστήρια και ωδεία ή έχουν συνάψει προγραμματικές συμβάσεις, μεταξύ άλλων και με το Υπουργείο Πολιτισμού και τους διάφορους φορείς του.
4.4. Συνεισφορά στην πολιτιστική ανάπτυξη: οι σύλλογοι.
Παράδειγμα: Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης
Ως παράδειγμα συλλόγου, συγκεκριμένα πολιτιστικού επιστημονικού φορέα, που δραστηριοποιείται στον τομέα του πολιτισμού καθώς και στην προστασία και ανάδειξη του φυσικού περιβάλλοντος, στο χώρο της Θράκης αλλά και ευρύτερα, αναφέρεται το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑΚΕΘΡΑ) που λειτουργεί από το 1992 υπό τη μορφή αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας με έδρα την Ξάνθη. Η παραγωγή πολιτισμού, μέσα στα πλαίσια των καταστατικών του αρχών, περιλαμβάνει εκδοτικό, εκπαιδευτικό, περιβαλλοντικό, καλλιτεχνικό και άλλης μορφής έργο (που καταδεικνύει ταυτόχρονα τις υπαρκτές ανάγκες για πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής, διατήρησης της ταυτότητάς της και ενσωμάτωση ή συμβίωση όλων των κοινωνικών- πληθυσμιακών ομάδων), όπως:
-το Ερευνητικό Εργαστήρι Ελληνικής Μουσικής – ΕΡΕΡΕΜ,
-εκδοτική δραστηριότητα, με τίτλους όπως «Πομάκοι» του Π.Θεοχαρίδη, «Επαρχία Νέστου. Από τα ομηρικά χρόνια μέχρι το 1940» του Χ.Κοζαρίδη, μονογραφίες για την ιστορία και τον πολιτισμό της Ξάνθης ή του Σουφλίου, την Παλιά Πόλη της Ξάνθης ή την Ίμβρο κ.ά.,
-το επιστημονικό περιοδικό «Περί Θράκης»,
-η ταξινόμηση 8,5 χιλ. αντιτύπων από τα βιβλία της συγγραφέως Καλλιόπης Παπαθανάση- Μουσιοπούλου και διανομή στις βιβλιοθήκες όλων των Δημοτικών, Γυμνασίων και Λυκείων της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης,
-η συμμετοχή σε συλλογικά προγράμματα όπως η παραγωγή ενός CD – Θρακικός Ηλεκτρονικός Θησαυρός, στο Δίκτυο Πομάκων Μουσικών (ΠΟΜ- ΝΕΤ) αναφορικά με τη μουσική εκπαίδευση και επαγγελματική υποστήριξη Πομάκων λαϊκών μουσικών,
-σε εικαστικές τέχνες όπως ζωγραφικής ή μαριονέτας, και εκθέσεις με θέματα: ιστορικό υλικό και ντοκουμένρτα – αρχιτεκτονική – φωτογραφία – ζωγραφική – αντικείμενα τέχνης – παλαιά βιβλία κ.ά.,
-μαθήματα ενισχυτικής διδασκαλίας σε Πομάκους μαθητές της ορεινής ζώνης του νομού Ξάνθης, μαθήματα ελληνικής γλώσσας για ομογενείς Ποντίους, μαθήματα πομακικής γλώσσας και παράλληλες εκδηλώσεις για τον πομακικό πολιτισμό σε μαθητές, μαθήματα ξεναγών για την Παλιά Πόλη της Ξάνθης σε ομάδα κατοίκων της πόλης,
-στον ευρύτερο ελληνικό χώρο (Κωνσταντινούπολη, Ίμβρος, Βόρεια Θράκη, Τρίγλεια Βιθυνίας, Τραπεζούντα- Ιμέρα Πόντου, Πέπελη- Αργυρόκαστρο Αλβανίας): καταγραφικά ταξίδια με σκοπό καταγραφές και αποτυπώσεις κοιμητηρίων, φωτογραφίσεις μνημείων, οικισμών και παλαιών κτισμάτων, ειδικές παρουσιάσεις χώρων και μνημείων του πολιτισμού λ.χ. σε Αθήνα και Λονδίνο,
-συναυλία του Ερευνητικού Εργαστηρίου Ελληνικής Μουσικής σε σχολεία της Κωνσταντινούπολης και προμήθειά τους με βιβλία, κασέτες και παιχνίδια,
-η Κιβωτός Κειμηλίων Προσφύγων, μια βάση δεδομένων51 στο διαδίκτυο με περιεχόμενο περί τις 4 χιλ. φορητά κειμήλια του προσφυγικού ελληνισμού που σήμερα βρίσκονται στον χώρο της περιφέρειας ΑΜΘ,
-9 χάρτες της Ανατολικής Θράκης με τα ονόματα και τις θέσεις όλων του ελληνικού ενδιαφέροντος οικισμών, με σχολιασμένες φωτογραφίες, μικρό τόμο με πρόσθετα κείμενα, πίνακες και βιβλιογραφία,
-Ίμβρος- πρόγραμμα βοήθειας στο σπίτι: σκοπός η παροχή υπηρεσιών κοινωνικής βοήθειας στους έχοντες ανάγκη κατοίκους της Ίμβρου,
-παρατηρητήρια του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος: σε ύψωμα των στενών του ποταμού Νέστου, και το δεύτερο σε λόφο πάνω από τις λίμνες Λάφρα και Λαφρούδα στην περιοχή των Αβδήρων.
5. ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
Σύμφωνα με τα ενδεικτικά μόνο που αναφέρονται ανωτέρω στα στατιστικά στοιχεία για την περιφέρεια ΑΜΘ, στη νέα Στρατηγική Περιφερειακής Ανάπτυξης, ως Γενικός Αναπτυξιακός Στόχος για την περιφέρεια, στο πλαίσιο της προγραμματικής περιόδου 2000 – 2006, τίθεται
-η θετική πληθυσμιακή εξέλιξη, με έμφαση στην ομαλή κοινωνική ενσωμάτωση παλιννοστούντων και μεταναστών που θα στηρίζεται στην αξιοποίηση της οικονομικής δυναμικής και στη διάχυση της ευημερίας52.
5.1. Η παράμετρος του πολιτισμού
Ανάμεσα στους διάφορους κύριους στρατηγικούς στόχους της περιόδου 2000 – 2006 εντοπίζονται μέτρα που περικλείουν την παράμετρο του πολιτισμού:
-η ενίσχυση της διασυνοριακής πολιτιστικής συνεργασίας (στον στόχο Α.: αξιοποίηση της γεωγραφικής θέσης της περιφέρειας),
-η σύνδεση τουρισμού – πολιτισμού – περιβάλλοντος (στον στόχο Β. : διαμόρφωση σύγχρονης και αυτοδύναμης οικονομίας και ενίσχυση της εξωστρέφειας),
-δράσεις για τον πολιτισμό που αφορούν την ενίσχυση της σύγχρονης πολιτιστικής δημιουργίας, καθώς και την ανάδειξη της αξιοποίησης πολιτιστικής παράδοσης και κληρονομιάς (στον στόχο Δ.: άμβλυνση των ενδοπεριφερειακών και των κοινωνικών ανισοτήτων και η βελτίωση της ποιότητας ζωής).
Επισημαίνεται επίσης ότι, όλο και σαφέστερα υπάρχει η πρόθεση να ληφθεί υπόψη και το πολιτιστικό περιβάλλον κατά τον χωροταξικό σχεδιασμό στην περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, όπου επιζητείται ως αναγκαίο συμπληρωματικό βήμα για την βιώσιμη ανάπτυξή της, μεταξύ άλλων, και η αειφόρος
διαχείριση του φυσικού και ιστορικού περιβάλλοντος, των παραγωγικών χρήσεων γης και των οικιστικών περιοχών, με κατάλληλα μέτρα πολιτικής και νέους θεσμούς.
Παρατηρούμε ότι στην προηγούμενη προγραμματική περίοδο του Β΄ Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης 1994 – 1999, δράσεις για τον πολιτισμό εστιάζονταν στον άξονα : τουριστική ανάπτυξη, προστασία του περιβάλλοντος, βελτίωση της ποιότητας ζωής, όπου χρηματοδοτήθηκαν οι εξής λ.χ. παρεμβάσεις:
-στον πολιτιστικό τουρισμό (παλιά πόλη Ξάνθης),
-στον ιστορικό τουρισμό (Σπήλαιο Μαρώνειας),
-για την προβολή της περιφέρειας στην Ελλάδα και στο εξωτερικό,
-στην δημιουργία του κέντρου ιστορικών μελετών «Απόστολος Παύλος» στους Φιλίππους και Συνεδριακό Κέντρο στην Κομοτηνή,
-για διαμορφώσεις στα ιστορικά κέντρα Κομοτηνής και Ξάνθης,
-για ανασκαφές για ανάδειξη και προβολή των ιστορικών αρχαιολογικών στοιχείων της περιφέρειας (Άβδηρα, Σαμοθράκη, Διδυμότειχο, Φίλιπποι),
-για την προστασία και βελτίωση του οικιστικού περιβάλλοντος στην περιφέρεια,
-η ανάπτυξη του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης [ΔΠΘ], που μεταξύ άλλων παίζει σημαντικό ρόλο και στην πολιτιστική ζωή της περιφέρειας, κατ’ αρχήν με την κατασκευή της βιβλιοθήκης της Πολυτεχνικής Σχολής της Ξάνθης, καθώς και με το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Ίδρυμα Θράκης που ίδρυσε το Τμήμα Εθνολογίας του ΔΠΘ.
5.2.Αρχές που διέπουν την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς για την προγραμματική περίοδο 2000-2006.
Ισχύς τους για την περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης.
Η καλύτερη προσέγγιση των αρχών που διέπουν την πολιτιστική ανάπτυξη στην περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης ανιχνεύεται μέσα από τις κατευθυντήριες γραμμές που παρέχονται για τον πολιτισμό κυρίως μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Πολιτισμός», γιατί παρέχονται πρωτίστως από αυτό και αποκτούν γενικότερη ισχύ ακόμη και για τον περιφερειακό σχεδιασμό. Εντούτοις, δράσεις για την πολιτιστική ανάπτυξη είναι κατανεμημένες και σε διάφορα άλλα Επιχειρησιακά Προγράμματα, όπως για το «Περιβάλλον», την «Κοινωνία της Πληροφορίας» κ.λπ.
Πιο συγκεκριμένα, στο παρόν κεφάλαιο, θα επιχειρηθεί να επισημανθούν οι εν λόγω γενικές κατευθύνσεις που χαρακτηρίζουν τον τομέα του πολιτισμού και ταυτόχρονα πως μετουσιώνονται με συγκεκριμένες δράσεις που αναλήφθηκαν στους διάφορους νομούς57 της περιφέρειας (Δράμας, Καβάλας, Ξάνθης, Ροδόπης, Έβρου) καθώς και του νομού Σερρών (αν και υπάγεται στην περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας), λόγω της εγγύτητας αλλά και της ουσιαστικής πολιτιστικής ενότητας που παρουσιάζει ο τελευταίος τουλάχιστον με την Ανατολική Μακεδονία, όπως και με την Θράκη. Ενδεικτικά αναφέρεται η 12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, στην αρμοδιότητα της οποίας εμπίπτουν ταυτόχρονα οι νομοί Καβάλας, Δράμας και Σερρών, καθιστώντας κατά αυτόν τον τρόπο αξεδιάλυτη τη σχέση της διαχείρισης. Θα προηγηθεί επίσης μια σύντομη αναφορά στο νομικό πλαίσιο, διεθνές, ευρωπαïκό και εθνικό, που τίθεται για τον πολιτισμό και το οποίο καθόρισε τις κατευθύνσεις που παρέχονται στην πολιτική για τον πολιτισμό κατά τη γ’ προγραμματική περίοδο, έως τουλάχιστον το 2006.

Η πολιτιστική ή πολιτισμική πολιτική εντάσσεται γενικότερα στο πλαίσιο κράτους και οικονομίας, αλλά και σ’ αυτό της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, όπως λειτουργεί στην Ελλάδα, και συντελεί επιπλέον στην νομιμοποίησή της. Σημαίνει ότι, μεταξύ άλλων, αναπαράγει κεντρικά στοιχεία της εθνικής ιδεολογίας, αλλά και επιπλέον πως, εκτός από τμήμα του δημόσιου χώρου ο πολιτισμός ή κουλτούρα αποτελεί και στοιχείο της οικονομικής σφαίρας, διότι πλέον τα πολιτιστικά αγαθά αποτιμώνται ως εμπορευματικές αξίες. Είναι συνέπεια της νέας αντιμετώπισης του πολίτη -η οποία επιχειρείται από τη διοίκηση- όχι ως διοικούμενου απλώς, αλλά κυρίως, μεταξύ άλλων και σ’ αυτόν τον τομέα, ως χρήστη ή καταναλωτή του πολιτισμού, στον οποίο έχει δικαίωμα και ο οποίος συντελεί σε ακόμη πληρέστερη ποιότητα ζωής, καθώς και σε ατομική και κοινωνική ολοκλήρωση (μεταξύ άλλων και ως βίωμα, γνώση, απόλαυση)
6.Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΝ. ΚΑΚ. ΘΡΑΚΗ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑÏΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ
Ένας τρόπος προσέγγισης του ζητήματος της πολιτιστικής ανάπτυξης στην περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης αποτελεί η παρατήρησή του μέσα από τα ενταγμένα έργα ανά κατηγορία ενέργειας που συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση στους νομούς Δράμας, Καβάλας, Ξάνθης, Ροδόπης, Έβρου της περιφέρειας, συμπεριλαμβανομένου και του γειτονικού νομού Σερρών.
Οι αρχές που διέπουν την πολιτιστική ανάπτυξη στην περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης, όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, περιγράφονται με μεγαλύτερη σαφήνεια στο τομεακό Πρόγραμμα για τον πολιτισμό, όπου και ενέχουν γενική ισχύ.
Τα ενταγμένα έργα ανά κατηγορία ενέργειας, ως εφαρμογές των αρχών αυτών, περιλαμβάνονται τόσο στο επιχειρησιακό πρόγραμμα «Πολιτισμός» όσο και στα λοιπά επιχειρησιακά προγράμματα, καθώς και στο ΠΕΠ Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης ή στις Κοινοτικές Πρωτοβουλίες, όπως γίνεται η προσπάθεια να διαφανεί κατωτέρω:
6.1. Γενικοί και ειδικοί στόχοι, άξονες προτεραιότητας που προβλέπονται στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Πολιτισμός»:
Γενικοί στόχοι
-Ισόρροπη διαρθρωτική παρέμβαση στους τομείς της Πολιτιστικής Κληρονομιάς και του Σύγχρονου Πολιτισμού.
-Άρση των περιφερειακών ανισοτήτων σε όρους τόσο προσφοράς όσο και ζήτησης πολιτιστικών αγαθών και υπηρεσιών, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών και αναγκών έκαστης Περιφέρειας ή/ και έκαστης περιοχής.
Ειδικοί στόχοι:
-Αναβάθμιση και εκσυγχρονισμός της πολιτιστικής προσφοράς.
-Τόνωση της πολιτιστικής ζήτησης αγαθών και υπηρεσιών.
-Ενίσχυση της πολιτιστικής υποδομής.
-Ποιοτική αναβάθμιση των παρεχομένων υπηρεσιών, με έμφαση στις υπηρεσίες ενημέρωσης και πληροφόρησης.

Άξονες προτεραιότητας
1.Προστασία και Ανάδειξη της Πολιτιστικής Κληρονομιάς (προτεραιότητας 1)
Μέτρο 1.1 Αναβάθμιση της υφιστάμενης και δημιουργία νέας Υποδομής των
Μουσείων
Μέτρο 1.2 Προστασία και Ανάδειξη Μνημείων, Συνόλων και Αρχαιολογικών
Χώρων
ΙΙ. Ανάπτυξη του σύγχρονου πολιτισμού
Μέτρο 2.1 Ενίσχυση υποδομών και μεγάλων επικοινωνιακών γεγονότων
σύγχρονου πολιτισμού
Μέτρο 2.2 Ολοκλήρωση μητροπολιτικών συνεδριακών και πολιτιστικών κέντρων
Χρηματοδοτικά μέσα στο Ε. Π. «Πολιτισμός», Μέτρο 1.1
Το συνολικό κόστος και τα συγκεκριμένα έργα ανταποκρίνονταν καταρχήν στα καταχωρισμένα μέχρι 31.12.2003 στοιχεία στο Ο.Π.Σ. του Υπουργείου Οικονομικών, στην κατηγορία μουσεία84,τα οποία διορθώθηκαν στις 29.02.2004 στο ποσό των 212.258.276 Ευρώ (συνολικά 25 έργα).
Τα Μέτρα αυτά εξειδικεύονται και αναλύονται περαιτέρω:
6.1.1. Αναβάθμιση της υφιστάμενης και δημιουργία νέας υποδομής των μουσείων ( Μέτρο 1.1 ).
Σύμφωνα με το Μέτρο 1.1., ως προτεραιότητες του Μέτρου 1.1. προβλέπονται:
-Η αναβάθμιση της κτιριακής υποδομής μουσείων Εθνικής Εμβέλειας, έμφαση στα υφιστάμενα και στα νέα μουσεία Εθνικής Εμβέλειας που είτε έχουν ενταχθεί στο προηγούμενο Κ.Π.Σ. και έχουν προχωρήσει σε σημαντικό βαθμό, είτε
έχουν ολοκληρωθεί οι απαιτούμενες ενέργειες ωρίμανσης για την κατασκευή τους (απαλλοτριώσεις, μελέτες κ.λ.π.).
-Η αναβάθμιση των μόνιμων και περιοδικών εκθέσεων των μουσείων της παραπάνω κατηγορίας αλλά και των μουσείων που κατασκευάστηκαν και εκσυγχρονίσθηκαν στα πλαίσια του Β’ Κ.Π.Σ. και χρήζουν περαιτέρω επεμβάσεων, προκειμένου να ολοκληρώσουν τα εκθεσιακά τους προγράμματα.
-Η ανάπτυξη των υπηρεσιών πληροφόρησης και εξυπηρέτησης του κοινού, η δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων, διοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων, έμφαση στην υλοποίηση δράσεων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού σε σχέση με την πολιτιστική κληρονομιά και γενικά στα μέτρα βελτίωσης της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Εγχώρια τάση
Στην Ελλάδα καταγράφθηκαν επισήμως 251 μουσεία και συλλογές, όπου όμως αφ’ ενός παρατηρούμε την ανισομέρεια στην χωρική τους κατανομή (λ.χ. 55 στην Αττική, 25 στην Κρήτη, ενώ μόνο 8 στην Ήπειρο, 5 στην Θεσσαλία ή 12 σε ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη), γεγονός που ασφαλώς δεν ανταποκρίνεται στα ευρήματα και το πολιτιστικό απόθεμα των μειονεκτικών περιοχών.
Με το πληθυσμιακό κριτήριο η περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης αναλογικά δεν υπολείπεται μεν άλλων περιφερειών, θα έπρεπε όμως να της διατεθούν ως συγκριτικό πλεονέκτημα για την ανάπτυξή της ιδιαίτεροι πόροι για την πολιτιστική της ανάπτυξη, λ.χ. η φιλοξενία στην περιφέρεια, και όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, σημαντικών εκθέσεων ή η ίδρυση νέων μουσείων σύγχρονης τέχνης91 ή και νέων τεχνολογιών, για τα οποία υπάρχει ιδιαίτερη ζήτηση πλέον στο κοινό και στα οποία επίσης υστερεί η περιφέρεια, αλλά τοποθετώντας την έτσι αποφασιστικά πλέον στον ελληνικό αλλά και διεθνή πολιτιστικό χάρτη. Η μετατροπή υφιστάμενων κτηρίων (λ.χ. βιομηχανικών, οχυρώσεων92 κ.ά.) θα μπορούσε να συνεισφέρει σ’ αυτό.
Αφ’ ετέρου την πλειονότητα αποτελούν αρχαιολογικά, βυζαντινά ή ιστορικά-λαογραφικά μουσεία, ενώ σημειώνεται το συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον του κοινού για άλλα θεματικά και διδακτικά αντικείμενα ή εκφάνσεις του πολιτισμού, ακόμη και πολυθεματικά μουσεία και συλλογές, για εικαστικά μουσεία ή φυσικών επιστημών και τεχνολογίας

Προσαρμογή στις απαιτήσεις του κοινού
Αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης απαιτεί προσαρμογή των μουσείων και συλλογών μας στις απαιτήσεις και ανάγκες του πολυσχιδούς κοινού με την αναβάθμιση των υποδομών των μουσείων και συλλογών (παρεμβάσεις κτιριακής και υλικοτεχνικής υποδομής που να εξυπηρετούν σύνθετες λειτουργίες, όπως έρευνα, μελέτη, προβολή εκθεμάτων τους) καθώς και την βελτίωση των προσφερόμενων από αυτά υπηρεσιών προς την επιστημονική κοινότητα και προς το κοινό τους94.
Χρήσιμο προς αυτή την κατεύθυνση είναι95:
-Η εφαρμογή μιας νέας μουσειολογικής προσέγγισης.
-Η αναβάθμιση της συνολικής λειτουργίας των μουσείων.
-Η «διαφάνεια» των μουσείων.
-Η λειτουργία των μουσείων ως πόλοι πολιτιστικής ανάπτυξης.
-Η ανάπτυξη υπηρεσιών προς το κοινό.
-Σύγχρονες ανέσεις μέσα στις αίθουσες.
-Ενημέρωση κοινού.
-Τόνωση της ζήτησης.
Βλέπουμε λοιπόν μια σαφή αναντιστοιχία ανάμεσα στο τεράστιο πολιτιστικό απόθεμα που έχει συσσωρευτεί στις αποθήκες και προθήκες των μουσείων και στο ποσοτικό και ποιοτικό επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών, των αναγκών για πληροφόρηση, εξυπηρέτηση, προσαρμογή στη νέα αντίληψη για λειτουργία ενός σύγχρονου μουσείου κ.λ.π.

Περιθώρια βελτίωσης
Επισημαίνεται εδώ:
– Η αναντιστοιχία ανάμεσα στο τεράστιο πολιτιστικό απόθεμα που δημιουργήθηκε από τα ανασκαφικά έργα αφ’ ενός, και αφ’ ετέρου στο χαμηλό ποσοτικό και ποιοτικό επίπεδο αξιοποίησης και ορθολογικής διαχείρισής τους.
– Επίσης επισημαίνεται η έλλειψη βασικών υπηρεσιών προς τους επισκέπτες (υπηρεσίες πληροφόρησης, εξυπηρέτησης κ.λ.π.), ενώ βλέπουμε τέτοιου είδους ανάγκες και ελλείψεις ακόμη και σε γνωστά και προβεβλημένα μνημεία.
-Επιτακτική καθίσταται επίσης η προστασία και ανάδειξη των σημαντικότερων αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της Ελλάδας που αναγνωρίσθηκαν ως μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.
-Το απαραίτητο ανάπτυξης εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε μεγάλο αριθμό αρχαιολογικών χώρων και μνημείων, καθώς και η προβολή τους μέσα από τον κόμβο «Οδυσσέα» του ΥΠ.ΠΟ.
-Η αναγκαιότητα της ενημέρωσης-ευαισθητοποίησης του κοινού σε θέματα προστασίας και διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
-Η επίδραση στη συνείδηση του κοινού και στη διαμόρφωση της πολιτιστικής του ταυτότητας με το να καταστούν τα μνημεία και οι αρχαιολογικοί χώροι σύμβολα της ιστορικής μνήμης και τοπόσημα μέσα στο σύγχρονο αστικό, περιαστικό και αγροτικό περιβάλλον.
-Η προβολή και η βελτίωση της ελκυστικότητάς τους θα συνέβαλε στην αξιοποίηση της παιδευτικής τους διάστασης.
-Η ανάπτυξη δικτύου οργανωμένων και επισκέψιμων χώρων και η ταυτόχρονη διασπορά και αποσυμφόρηση των κεντρικών χώρων ή αντιμετώπιση της εποχικότητας της κίνησης
Ενδεικτικά, προβλέπονται η συντήρηση, στερέωση και αναστήλωση μνημείων, συνόλων και αρχαιολογικών χώρων, η δημιουργία δικτύων – διαδρομών μνημείων, αρχαιολογικών χώρων και μουσείων, η ανακαίνιση υπαρχόντων μνημείων, ενδεχόμενα και η επέκτασή τους και η κατασκευή προσθηκών, καθώς και η εγκατάσταση του απαραίτητου εξοπλισμού, με στόχο την επαναλειτουργία τους και την ανάπτυξη σ’ αυτά σύγχρονων πολιτιστικών δραστηριοτήτων, όπως προαναφέρθηκε.

6.5. Θετικές επιπτώσεις110
-Διεθνή προβολή και αναγνώριση της χώρας.
-Αύξηση της επισκεψιμότητας των μουσείων, μνημείων και αρχαιολογικών χώρων.
-Βελτίωση της ανάπτυξης και διάθεσης του πολιτιστικού προϊόντος.
-Ποιοτική αναβάθμιση των προσφερόμενων υπηρεσιών πολιτισμού και αναψυχής στον τομέα του τουρισμού.
-Αύξηση της απασχόλησης κατά την φάση της κατασκευής και της λειτουργίας των έργων, κατά την παροχή πολιτιστικών υπηρεσιών, καθώς και η τόνωση της απασχόλησης σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις που σχετίζονται με τον τουριστικό τομέα, όπως και η παροχή υπηρεσιών ηλεκτρονικής πληροφόρησης.
-Ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής με την προώθηση πολιτικής ίσων ευκαιριών για την πρόσβαση στα πολιτιστικά αγαθά και τις υπηρεσίες, με την ανάπτυξη εκπαιδευτικών προγραμμάτων και επιμορφωτικών – ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων, με υποστήριξη από έντυπα και εφαρμογές πληροφορικής.
– Ανάπτυξη της διεπιστημονικής συνεργασίας και η προώθηση της έρευνας και της τεχνολογίας, η ανάπτυξη της καινοτομίας και η διεπιστημονική συνεργασία.
-Προστασία του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος.
-Αξιόπιστη παρουσίαση, προβολή και κατανόηση του Ελληνικού Πολιτισμού.

6.5.Αποτελέσματα
A.Απασχόληση
Β. Χωρική διάσταση των έργων και των πόρων
Γ. Περιβάλλον
Οι επιπτώσεις στο περιβάλλον είναι ουδέτερες έως θετικές, ιδίως στην περίπτωση των αρχαιολογικών χώρων.
Δ. Ανταγωνιστικότητα
Οι επιπτώσεις και στη διεθνή ανταγωνιστικότητα θα φανούν καλύτερα μετά την ολοκλήρωση και λειτουργία των έργων, ενώ ως παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί η περίπτωση της Αθήνας και τα θετικά σχόλια για την αλλαγή που συντελέστηκε.

6.8. Παρατηρήσεις
-Ο τομέας της προστασίας και ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς, προς το παρόν τουλάχιστον, έχει λιγότερα περιθώρια, αν και ασφαλώς υπάρχουν σε αρκετούς τομείς, για εναπόθεσή του στον ιδιωτικό τομέα ή μερική συμμετοχή και συμπληρωματική δράση του τελευταίου ως προς αυτήν την κρατική αρμοδιότητα.
-Περιθώρια ενεργοποίησης, ιδίως στη διατήρηση και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, σε θέματα διαχείρισης, έχει ιδίως η Τοπική Αυτοδιοίκηση.
-Επιτελικά και υποβοηθητικά προς αυτό μπορεί να λειτουργήσει η κεντρική διοίκηση, σε θέματα οργάνωσης, πολιτιστικής διαχείρισης, μεταφορά τεχνογνωσίας και διευκόλυνση με κάθε πρόσφορο μέσο προς αυτό.
-Προγραμματισμός και ανάπτυξη νέων επαγγελμάτων και ειδικοτήτων (λ.χ. μουσειολόγοι, μουσειοπαιδαγωγοί, κοινωνιολόγοι, εξειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση, τεχνικοί, πολεοδόμοι, εξειδικευμένοι αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί, συντηρητές, εξειδίκευση στη διοίκηση προσωπικού και διοίκηση επιχειρήσεων, στη διαχείριση του περιβάλλοντος, στα ηλεκτρονικά μέσα προβολής της κληρονομιάς κ.ά.) σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και τα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα όλων των βαθμίδων- προσέλκυσή τους.
-Αξιολόγηση και μετεκπαίδευση του υπάρχοντος προσωπικού εντός του ΥΠ.ΠΟ. και των αποκεντρωμένων-περιφερειακών υπηρεσιών του προς τους επιθυμητούς τομείς, λ.χ. του σύγχρονου πολιτισμού και της Κοινωνίας της Πληροφορίας.
– Εισαγωγή νέων τεχνολογιών, της τηλεματικής λ.χ. κατά την επαφή του πολίτη με τα πολιτιστικά αγαθά.
-Ευαισθητοποίηση και συμμετοχή του κοινού- των πολιτών στο έργο της προστασίας και ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως με καμπάνιες, ένταξη στα σχολικά προγράμματα και γενικά σε κάθε είδους (εκ)παίδευση.
-Σταθεροποίηση και εξασφάλιση καταρχήν του τομέα προστασίας και ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς (και εξαιτίας συνεχών κατασκευαστικών έργων σ’ όλη την χώρα), κατόπιν ώθηση (μέσω αυτού του τομέα) του σύγχρονου πολιτισμού και της Κοινωνίας της Πληροφορίας, και ανάπτυξης αμφότερων ωφελειών.
-Εισαγωγή σύγχρονων πρακτικών, όπως Προγραμματισμός και Διοίκηση Έργου ή Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού στις Υπηρεσίες, ιδίως σ’ αυτές που παρουσιάζουν έλλειμμα ή χαμηλή απορροφητικότητα.
-Αποτελεσματικότερη συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων στην υλοποίηση των έργων φορέων, της Διαχειριστικής Αρχής του Προγράμματος, των τελικών δικαιούχων, των Αρχών Πληρωμής και των Επιτροπών Παρακολούθησης, αναγνώριση των λόγων και υποβοήθηση αυτών που υστερούν.
-Διενέργεια αυτοψιών από την Διαχειριστική Αρχή και από τους εμπλεκόμενους φορείς, παροχή αναγκαίας υποστήριξης.
-Απλοποίηση των διαδικασιών διαχείρισης των προς ένταξη ή των ήδη ενταγμένων έργων για ταχύτερη απορρόφηση των κονδυλίων.
-Αποτελεσματικότερος σχεδιασμός για ταχύτερη ωριμότητα μελετών των προς ένταξη έργων και η ένταξη περισσότερων από αυτά στο σκέλος της προχρηματοδότησης.
-Εντός του τομέα της προστασίας και ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς ισχυρότερη μέριμνα για τα μεσαιωνικά ή νεώτερα μνημεία , καθώς και για τον σύγχρονο πολιτισμό.
-Εύχρηστο, λειτουργικό και ενημερωμένο εθνικό αρχείο μνημείων.
-Σχεδιασμός για διάσωση και αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς σε όλες τις περιφέρειες της χώρας, ένταξή τους σε δίκτυο διαδρομών, και ιδιαίτερα σ’ αυτές τις περιφέρειες που έχουν τοπικά πλεονεκτήματα όσον αφορά το πολιτιστικό απόθεμα, και που ως σήμερα έχει παραβλεφθεί.
-Ένταξη της πολιτιστικής κληρονομιάς στην κοινωνικο-οικονομική ζωή κάθε περιοχής.
-Σχεδιασμός που να περιλαμβάνει και όλες τις άλλες παραμέτρους, όπως υποδομές μεταφορών και συνδυασμός τους με αυτές, ολοκληρωμένος χωροταξικός σχεδιασμός που να περιλαμβάνει την πολιτιστική κληρονομιά, ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού, τουριστικών εγκαταστάσεων, βιώσιμη διαχείρισης του περιβάλλοντος και των πολιτιστικών στοιχείων.
-Αξιοποίηση της τεχνογνωσίας των Ξένων Αρχαιολογικών Σχολών, του ιδιωτικού τομέα, των ξένων πολιτιστικών οργανισμών, μικρών και μεγάλων, της συνεργασίας με την Κοινωνία των Πολιτών.
-Ένταξη στο διεθνές πολιτιστικό δίκτυο και αξιοποίηση των εμπειριών του διεθνούς περιβάλλοντος.
-Ίσως αναγκαιότητα αναπτυξιακού πολιτιστικού νόμου, ή ισχυρότερη ένταξης της πολιτιστικής πτυχής στον αναπτυξιακό νόμο.

7. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ ΣΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟ ΜΕ ΑΛΛΑ ΔΙΚΤΥΑ
Λ.Χ. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΏΝ ΧΩΡΩΝ-ΚΟΜΒΟΙ-ΚΑΤΑΝΟΜΗ-ΠΡΟΒΟΛΗ
Η περιοχή του βορειοελλαδικού χώρου στο τμήμα της Μακεδονίας παρουσιάζει μια πιο οργανωμένη μορφή με την πρόταση καταρχήν ενός ενιαίου δικτύου αρχαιολογικών χώρων, ο οποίος θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα και να επεκταθεί στην Ανατολική Μακεδονία, την οποία και εν μέρει περιλαμβάνει, αλλά και στην Θράκη.
Το ενιαίο δίκτυο αποτελεί έκφραση μιας πιο ολοκληρωμένης διαδικασίας βιώσιμης ανάδειξης αρχαιολογικών χώρων, που προϋποθέτει άλλωστε την οργάνωση παράλληλων ενεργειών προβολής και ένταξής τους στη σύγχρονη κοινωνική ζωή. Για την περιφέρεια ιδίως της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, με το πλήθος των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων, το δίκτυο μπορεί επίσης να καταστήσει πιο εμφανή και εύκολα αντιληπτό τόσο τον ελληνικό πολιτισμό, ενεργό μέσα από την διαχρονία του, διαβαίνοντας όλες τις ιστορικές περιόδους, αλλά και την πολυπολιτισμικότητα της περιφέρειας εν γένει. Κατά αυτόν τον τρόπο, όπως σημειώνεται, η πολιτιστική κληρονομιά αφενός δύναται να καταστεί βίωμα αλλά και πηγή έμπνευσης και απόλαυσης για τη σύγχρονη πολιτιστική δημιουργία. Για την περιφέρεια, αξιοποιώντας το πολιτιστικό της απόθεμα με πιο οργανωμένο τρόπο, προσφέρεται ο επαναπροσδιορισμός των οικονομικών σχέσεων των περιοχών αυτών, ενώ μπορεί να συμβάλλει και στην αναδιανομή και ενίσχυση του τουριστικού ρεύματος, καθώς και στην απεξάρτηση της περιφέρειας από τα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας.
Όπως και στη Μακεδονία γενικά , έτσι και για τη Θράκη προτείνεται η δημιουργία ενός πυρήνα αρχαιολογικών χώρων που θα συμπληρωθεί από την ανάπτυξη των υπόλοιπων αρχαιολογικών χώρων που είναι ανάλογης σημασίας αλλά μικρότερης προβολής.
Μέσα από την αξιολόγηση συγκριτικών πλεονεκτημάτων και περιορισμών που τίθενται από τα μνημεία και τους χώρους, μπορεί να διαμορφωθεί κι εδώ ένα συνεκτικό πλέγμα ιστορικών τόπων, υπό μορφή δικτύου, προτείνοντας διαδρομές.

8.ΕΠΙΜΕΤΡΟ – ΤΕΛΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Το ζήτημα της περιφερειακής ανάπτυξης της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης με βάση το πολιτιστικό απόθεμα της περιοχής δείχνει τα περιθώρια που υπάρχουν για μεγαλύτερη ένταξή του στην αναπτυξιακή διαδικασία, λαμβάνοντας υπόψη ταυτόχρονα τις απαιτήσεις διατήρησης και αειφόρου διαχείρισής του.
Οι προϋποθέσεις που τίθενται προς αυτό οδηγούν μέσω της εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων, την επαγγελματική κατάρτιση και τις εξειδικευμένες σπουδές στις τοπικές κρατικές σχολές και εκπαιδευτήρια τόσο του δημόσιου, όσο και του ιδιωτικού τομέα, ενώ διαφαίνεται πως και οι εθελοντικές οργανώσεις ή οι σύλλογοι επωμίζονται ένα όλο και μεγαλύτερο μερίδιο της ευθύνης, καθώς και η Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ο συνδυασμός της εκπαίδευσης και κατάρτισης ή των παρεχόμενων υπηρεσιών με τα προγράμματα και τις δράσεις της Κοινωνίας της Πληροφορίας επιχειρεί να εντάξει την πολιτιστική ανάπτυξη της περιφέρειας στη σύγχρονη εποχή, παρέχοντάς της επίκαιρη μορφή και μελλοντική προοπτική.
Αρωγός σ’ αυτό έρχονται τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα, με τις ευκαιρίες που παρέχουν για την ανάπτυξη αντίστοιχων δράσεων, που κατά αυτόν τον τρόπο φέρνουν στην επιφάνεια και δίνουν μια πρώτη εικόνα των προσπαθειών και των τάσεων που αναδεικνύονται. Υπολείπεται να αξιολογηθούν ωστόσο οι δράσεις και τα ενταγμένα έργα ως προς τον βαθμό υλοποίησης και τα αποτελέσματά τους. Έτσι βλέπουμε μια πιο ικανοποιητική εικόνα για τα έργα που εκτελούνται λ.χ. στον τομέα των μουσείων132, ενώ υπολείπεται ακόμη η υλοποίηση δράσεων αναφορικά με τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μνημεία., είτε των επίσης υψηλά χρηματοδοτούμενων έργων σχετικά με τις υποδομές σύγχρονου πολιτισμού, όπως τα συνεδριακά ή πολιτιστικά κέντρα.
Επιπλέον, η διοργάνωση και η παρουσίαση σημαντικών, μεγάλης κλίμακας μουσειακών εκθέσεων τόσο στην ίδια την περιφέρεια όσο και στο εσωτερικό της χώρας (λ.χ. στην Αθήνα,, ή με περιοδική μορφή σε διάφορες άλλες πόλεις), καθώς
και ευρείας προβολής στο εξωτερικό, ως μέσο επικοινωνιακής πολιτικής, παρουσίασης της διαχρονικής πορείας και ενότητας, του πολιτιστικού πλούτου της περιοχής, αποτελεί στοιχείο που υπολείπεται ακόμη και αφήνει ένα κενό προς μελλοντική συμπλήρωση. Επίσης, οι μεταφράσεις σημαντικών εκδοτικών έργων για την εξέλιξη και τον πολιτισμό εν γένει της περιφέρειας σε διάφορες ξένες γλώσσες, καθώς και η προώθησή τους σε κάθε είδους εκθέσεις στο εξωτερικό, αποτελεί επίσης μια, από πολλές άλλες ενέργειες ανάδειξης και της σύγχρονης εικόνας της προς όλες τις κατευθύνσεις.
Η έγκαιρη εκπόνηση μελετών και η χρηματοδότησή τους από τα προσφερόμενα προγράμματα, η εξοικείωση με την διαχείριση έργου, ο προγραμματισμός ανάπτυξης του κατάλληλου εργατικού δυναμικού μπορεί να προάγει την αξιοποίηση του πολιτιστικού αποθέματος και την ανάπτυξη της περιοχής. Η προτεινόμενη συστηματική ανάπτυξη πλέγματος ιστορικών τόπων, υπό μορφή δικτύου μπορεί καταρχήν να συμβάλλει στη διαφοροποίηση του πολιτιστικού προϊόντος προτείνοντας ποικίλες πολιτιστικές διαδρομές, όπως:
αρχαιολογικός τουρισμός
(λ.χ. -προϊστορική διαδρομή,
-διαδρομή των ελληνικών πόλεων κλασικής αρχαιότητας,
-των μακεδονικών χρόνων,
-των αρχαιοτήτων ρωμαïκής περιόδου,
-διεθνείς συναντήσεις-φόρουμ και περιδιάβαση της Εγνατίας οδού,
– βυζαντινή διαδρομή, καθώς
-διαδρομή μεσαιωνικών οχυρώσεων,
-μουσουλμανική διαδρομή,
-διαδρομή βιομηχανικών μνημείων
-διακρατική διαδρομή του Ελληνισμού της Ανατολικής, Δυτικής και Βόρειας Θράκης),
θρησκευτικός τουρισμός,
τουρισμός πόλεων ή παραδοσιακών (διατηρητέων) οικισμών και κτηρίων, αρχοντικών,
ο συνεδριακός τουρισμός κ.ά.
Προϋπόθεση, μεταξύ άλλων, αποτελεί και η πρόοδος τόσο του ανασκαφικού έργου, η στελέχωση των νεοσύστατων Εφορειών Αρχαιοτήτων ή Νεώτερων Μνημείων, όσο και η προώθηση του αναστηλωτικού έργου142, και μάλιστα σε μνημεία που είτε παρουσιάζουν ιδιαίτερη σπουδαιότητα για την ταυτότητα της περιοχής, είτε σε ιδιαίτερα πληττόμενες περιοχές, όπως τις αστικές που χαρακτηρίζονται από οικονομική και κοινωνική υποβάθμιση και διαρθρωτική κρίση ή σε ορεινές και παραμεθόριες περιοχές, όπου και εκεί απαιτείται υποβοήθηση ή αναβάθμιση της ποιότητας ζωής, συγκράτηση του πληθυσμού, ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού, προσφορά ευκαιριών απασχόλησης που προσφέρει το πολιτιστικό απόθεμα και ο πολιτιστικός κλάδος εν γένει.
Η ένταξη της διαχείρισης, αναστήλωσης, προβολής ευρύτερων ενοτήτων μνημείων και χώρων σε προγράμματα που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα περισσότερων υπηρεσιών , που περιλαμβάνει συχνά και την παράμετρο του φυσικού περιβάλλοντος και των προστατευόμενων περιοχών, με τα οποία είναι προς συμφέρον και επιβάλλεται να συνδυασθεί, μπορεί να αναλάβουν ειδικές επιστημονικές επιτροπές ή αντιπροσωπευτικής σύνθεσης επιτροπές διαχείρισης, αρκεί οι μεν έγκαιρα να δρομολογήσουν τις απαιτούμενες προς αυτό μελέτες, ώστε να ενταχθεί η υλοποίησή τους τουλάχιστον στην επόμενη προγραμματική περίοδο ή να προωθηθεί μέσω νέων, σύγχρονων χρηματοδοτικών μορφών, και οι δε να προβλεφθεί και να υλοποιηθεί ταχέως η σύστασή τους, καθώς και οι λεπτομερείς αρμοδιότητές τους.
Την διαφορά που πρέπει σε σχέση με τους συναγωνιστές εν τέλει να κάνει αναφορικά με το προσφερόμενο πολιτιστικό προϊόν η περιφέρεια, περικλείει από τη μία την προβολή του παραδοσιακού και σύγχρονου πολιτισμού της, αλλά και πέρα των αναστηλώσεων η προώθηση μέσω νέων και ευέλικτων χρηματοδοτικών σχημάτων ακόμη και ανακατασκευών χαρακτηριστικών μνημείων του πολιτισμού της και η απόδοσή τους σε σύγχρονες χρήσεις, και θα αποτελέσουν σημεία στο χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης που επιπλέον θα ενισχύουν την αυτοπεποίθηση και αυτοσυνειδησία των κατοίκων, προβάλλοντας την ρηξικέλευθη εικόνα της προς τα έξω και αποτελώντας τόσο σημείο αναφοράς όσο και πόλο έλξης.
Η σύνδεσή του αφενός με τον τουρισμό και την φέρουσα ικανότητά του, με τις υποδομές μεταφορών και επικοινωνιών, ο εμπλουτισμός του με σύγχρονες υπηρεσίες προβολής του πολιτιστικού αποθέματος και προσφοράς τεχνολογικών πολιτισμικών προϊόντων σύμφωνα με τις νέες απαιτήσεις του κοινού, η δημιουργία βάσης δεδομένων με χρήση των Γεωγραφικών Πληροφοριακών Συστημάτων, αποτελεί τη μία αποστολή που μπορεί να αναλάβει ο τομέας του πολιτισμού μέσω της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Μία άλλη όψη είναι αυτή της απόδοσης των μνημείων και χώρων στην ενεργή μνήμη, καθώς μάλιστα και της ενδυνάμωσής της, δηλ. η ισχυροποίηση της αυτοσυνειδησίας για την ελληνική διαχρονία στην περιοχή του γηγενούς πληθυσμιακού στοιχείου. Το πολιτιστικό απόθεμα της περιοχής μπορεί να αποτελέσει και εφαλτήριο για τη σύγχρονη πολιτιστική ανάπτυξη, για υπηρεσίες και τεχνολογίες του σύγχρονου πολιτιστικού τομέα και νέα επαγγέλματα, προσέλκυση υπηρεσιών τεχνολογίας και ερευνητικών κέντρων, του ιδιωτικού ή του δημοσίου τομέα. Η ίδρυση τμημάτων πολιτιστικής διαχείρισης στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης,ακόμη και υπό μορφή μεταπτυχιακών προγραμμάτων θα ήταν καταρχήν βοηθητικό προς αυτή την κατεύθυνση.
Η κεντρική διαχείριση, μέσω λ.χ. Τμήματος Πολιτιστικής Ανάπτυξης στην Περιφέρεια της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης, στελεχωμένο με εξειδικευμένο προς αυτό προσωπικό και σύγχρονα μέσα, δύναται να επισημαίνει γενικές κατευθύνσεις, να επεξεργάζεται τα προσφερόμενα στοιχεία, να συνδυάζει τους επιμέρους στόχους όλων των πτυχών της πολιτιστικής ανάπτυξης, θα συνεισέφερε πολλά σ’ αυτόν τον στόχο.

Πασχάλης Ν. Αλμπάνης

Σχετικές δημοσιεύσεις

Αφήστε ένα σχόλιο